Bible-a Israel Hrillâwkna
Isu Krista a hung hmasa khan mi po po intlan an ni theina
dingin a hung a, a phutin Juda mi ta dingin, chun, Grik (Jentail) mihai ta
dingin ti ei hmu. Hi taka Grik ti hi ‘Hellēni’ ti a ni a, KJV, NIV le NLT a hai
chun Jentail tiin an sie. Vângduoi thlâk takin Israelhai in an Messie dingin an
lo hnâwl a (Is.53), an tlûkna chu Jentailhai kuoma chun sandamna a hung tlung
ta lem a nih.
Amiruokchu, Israelhai
vângneina chu Pathien hnam thlang an ni tlat el hi a nih. LALPA in Pathien ta
dingin hnam inthieng in ni sih a, leilunga hnam po poa inthawk ama chanpuol bîk
ni dinga LALPA in Pathienin a thlang cheu a nih (Deu.7:6-7). Pathienin hnam po
poa inthawk ama chanpuol bîk ni dingin a thlang bîk thu ei hmu. Chun, Abraham,
David Thuthlung a hai khawm chieng takin ei hmu bawk.
(1) Israel indara umhai ṭhuoikhâwm nâwkna
Deu. 30:1-5 a chun Israel indara umhai ṭhuoikhâwm
an ni ding thu ei hmu. ‘LALPA in Pathienin hnam tin laia a sukdarna cheua
inthawk chun ṭhuoi khâwm nâwk a ti cheu’
tiin châng 3naa chieng takin ei hmu. Hebrai ṭawng chun Kibbutz Galuyot (קִבּוּץ
גָּלֻיּוֹת,) ti a nih. 'Ingathering
of the Exiles' amanih ‘the Ingathering of the Jewish diaspora’ tina a ni
tak. Pathienin Mosie kuomah Israel ram an lût hma daia a lo tiem ta kha damte
te in a hung indik pei a nih. Israel pieng hma dai 1948 hma khan inṭan ta
sienkhawm Israel ram a hung ngir ṭan a inthawk hin nasatakin Israel mi sukdara umhai, an ram
tieng an kîr huou huou ṭan chau a nih. Israel mi Israel ramah an kîr theina dingin
dân pawimawtak el Israel in July 5, 1950 khan a passed a, chu chu ‘The Law
of Return’, ḥok ha-shvūt (Hebrai
in חוק השבות, )
ti a nih. Hi dân hi Israel rorêlna insângtak Knesset in a pawmpui le a passed a
nih. Hi dân hin Juda mi Israel ah hung kîr a, um theina dân le Israel khuo le
tui nina (Israeli Citizenship) pêk theina a nih. Hi dân hi Israel hmathlîrtu
ropui (visionary) Theodor Herzl, Father of Modern Political Zionism ti a
anko hiel, Israel sawrkâr khawm in ‘Chozeh HaMedinah’ (חוֹזֵה
הַמְדִינָה), 'Visionary
of the State' ti nina insângtak an pêk hrietzingna dinga, a thi champha ni tak
hi ‘The Law of Return’ an siem naa an hmang a nih. Theodor Herzl khan ‘Juda
mi taphâwt in a rama hung kîr theina “oleh” (pêm) chanvo a nei’ a lo tih.
Israeli Prime Minister hmasatak David Ben-Gurion khawm khan hieng hin a
tih, ‘Ram danga Juda umhai khuo le tui nina pêk dân a ni naw, hmun dang
danga Israel sukdara umhai an ram (homeland) le inkungkaina nghettak a siem
theina dinga hung kîrhai chanvo pawimawtak a nih.’ Hi enkawltu le mawphurtu dingin ‘Ministry of
Aliyah and Integration’ ti Israeli Ministry hnuoia a hran tawpa siem hrim a
nih.
Kum 1948 hnunga Israel mi, Israel ramah kîr hi mi maktaduoi 3.3 an chuong tah.[1] Worldometer in a tarlang dân in Israel mihriem tam dân (population) hi June 2025 a chun mi 9, 513, 810 niin a ziek lang. 1955 khan mi 1, 599, 497 chau an ni a, khawvêl a population tam dân dungzuiin 120na an hluo phâk chau, 2025 hin mihriem tamna tak 98na an hau tah. Israel rambung a ngir ṭan 1948 khan mi 806,000 chau in a bul an ṭan kha tuhin chu tamtak in an pung tah. [2] 'Ngai ta u, ka lunginsenna le ka ṭiumna le, ka lunginthaka anni ka hnawt hmangna ram po poa inthawk chun anni chu kei khâwm ka ta; hi hmuna hin hung ṭhuoi nâwk ka ta, himtakin inchêngtir ka tih; (Jer 32:37) hi hung indik ngei bawk a tih. Kumsâng lalram hun pha leh himtakin Lalpa Pathienin inchêngtir tâng a tih. Zohnathlâk tamtak hai laia Israel Diaspora (Israel mi) anga lo insâl ve hai hi a ṭulna a um nawh. Hamṭhatna beiseina lei a ni deu tak el âwm. Krista zârah ei hamṭhatna le malsawmna ei dawnghai po po hai le Krista Mo ngei ei nina dinghai hi ei hriet zing nuom a um.
(2) Israel Siemṭhat/Indinthar nâwkna
Israel siemṭhatna le indinthar nâwkna thu hi Bible a tamtak zieklang in
a um. Isai 32 châng 1na chun ‘lal pakhat chu feltakin lalah ṭhung
a ta, mi lienhai chun rorêlna felin ro rêl an tih’ ti ei hmu a, a sunzawmna châng 2-8 inkâra Israel in Pathien
thuhrilhai chu an ngaisak ta ding thu hrilin, hieng hin a tih: ‘hmutuhai mit
chu fie naw naw nih a, hretuhai na chun ngai a tih.’ Isai 43:3-4 a, “Kei
hi LALPA in Pathien Israelhai Mi Inthieng, nangni sandamtu ka ni sih a; nangni
intlanna dingin Aigupta ram ka pêk a, Ethiopia le Seba ramhai chu nangni aiah
ka pêk a. Ka ngaia hlutak in na, mi inzaumtak in na, ka hmangai bawk cheu
leiin, nangni aiah mihai pêng ka ta, in hringna aiah mi tin pêng ka tih.”
tiin. Châng 7na chen ei tiem lem chun Israel a la’n indinthar ding le siemthar
an ni ding thu a hril.
Ezekiel 37 a Ru ṭâwl phairuom ei hmua, châng 5-6a ‘Hieng ruhai kuoma hin
Lalpa PATHIEN chun hieng hin a tih: Ngai ta u, nangniah thuok inlûttir ka ta,
hung hring in tih. Nangnia chun thahai sieng ka ta, taksain in chungah hung
sukbit ka tih, chun, vunin inkhum ka ti cheu, nangnia chun thuok sieng ka
ta hung hring in tih; chun, LALPA chu ka nih ti mi hre tâng in tih,’ a ta.
Hi thupêk ang hin simkhawlei a hung inhnîng a, ruhai chu mâni zawmpui sengah an
hung fe khâwm tah a, thahruihai chu a um a, taksa chu a hung insukbit a, an
chunga chun vun chun ân khum tah a.., chun, thli chu annia chun a hung lût a,
an hring tah a, an kein, sipai pâwl nasa êm êm el angin an hung ngîr suok tah
a’ ti ei hmu. Hrillâwkna tienga mi thiem (Prophectic Scholars) hai le Thuthlung
Hlui hrilfietu hieng Iain M. Duguid, Daniel I Block, Leslie C. Allen hai chun
Thlarau le taksaa Israel tungding nâwkna le inthuomthara an um ding thu,
Pathienin zâwlnei Ezekiel a lo inhmutirna ni takin an hril.[3]
A famkima a tlung indikna chu kumsâng huna nîng a ti tiin John Walvoord chun a
hril.[4]
(3) Israel mi po po sandamin um an tih
Unauhai, hi thurûk hi in hriet naw ka nuom
nghâl si naw a, chuong naw chun intivar in tih; Jentail famkimna a hung tlung
hma chun Israel mi ṭhenkhat chungah ngawngna a hung tlung hri phawt a nih, ti
hi. Chuongchun, Israel mi po po sandamin um an tih; “Ziona inthawkin
Sandamtu chu hung suok a ta, Jakob kuoma Pathien ngaisak nawna sukbo a tih.
(Rom 11:25-26)
Martyn Lloyd chun, ‘Tirko Paula hrillâwkna ropuitak laia
mi a ni a, Bible hrillâwkna inchiktlak a nih. Thuthlung Thar a “thurûk” ti hi
mihriem varna ringawta hriet theilo amiruokchu Pathienin a suklang le hrillang
a ni rawp hlak’ a tih.[5]
A hrilpeina a chun, Paula hin Israel a mal mala a hrilna ni lovin hnam an nina
anga (Jewish nation) a tinzâwn a nih. ‘Ngawngna’ ti hi KJV le NKJV chun
‘mitdel (blindness) in a hmang. Tuhin Israel hin ngawngna a nei leiin Isu
Krista Messie a nina, Sandamtu a nina hi an hnâwl a, an pawm nuom nawh. Hitaka
sandamna hi Llyod chun, ‘Israel ta dingin Sandamna dang a um chuong naw, mi dang
sandamna le anni sandamna hi angkhat a ni ve ding a nih. Sandamna lampui Bible
a pakhat char a hril; chu chu ringna a nih, Isu Krista ringna naw chun sandamna
Bible a ei hmu naw hrim hrim leiin sandamna dang um ei hriet naw a, um bawk naw
ni a, um thei ngai bawk naw nih. Juda ringtuhai le Jentail ringtuhai sandamna
ang chie hi an ta dinga sandamna chu ni veng a ti,’ a tih[6]
James Montgomery chun, ‘Rom 11:26 hi hun tâwpa Pathienin
a thutiem a sukpuiltingna dinga Juda hnam po po
Israelhai hi Krista an Messie-a an ring theina ding hun a la siem pêk
ngei ding a ni leiin “Israel mi popo sandamin um an tih” a ti a nih’ a tih.[7]
Montgomery hin Juda mi lekhaziektu le theologian, an sakhuo ṭhuoitu
tamtak haiin Isu an ngaidân hai a lâkkhawm a, Isu an Lal le Sandamtu-a pawm le
ringtu le Messie-a pawmtu chu tuhrie hin chu la um naw hai sienkhawm, Isu an
ngaidân hi suon (generation) a dang pei ang hin, a hung dang pei ta leiin
inhawngna tak hi an hung nei pei niin a research na chun a hmu. Tirko Paula in
hmatienga hnam pumpui inlamlêtna huna an ngirhmun ding a hrilna a hin chu
Krista hi an la pawm ngei ding a ni ti hi ei khawvêl inher dân khawm hin hriet
thei a ni a tih. [8]
Covenant Theologian (Thutlung tukver a inthawk) ṭhenkhat le Liberal Theologian (pawmzamtu hai) chun Isu an
ring le ringnaw thua ni lovin Pathien Thuthlung a ni leiin ‘Israel mi popo
sandamin um an tih’ a ti chun sandam an ni el ding a ni tia pawmtu an um bawk.
Michael F Bird chun, ‘Israel sandam an ni thei dân ding
pathum a hrila- (1) Isu Ringna leiin (2) Isu Hung Nâwk huna thilmak tak tlung
leiin (miraculous act) (3) Thuthlung nau an ni leiin Thuthlung sukdikna dingin.
Hi taka ‘sandamin um an tih’ ti hi andawt dân hriet a ṭul. Pakhatna,
Paula in indawt neiin a ziek, Jentail famkimna a hung tlung hma chun Israel (mi
ṭhenkhat)
chungah ngawngna a hung tlung hri phawt a nih, a tia, Israel sandamna hi
Jentail tamtak sandamna an chang hnung famkimna a tlung zoa, ngawngna a tlung
hri phawt ding a tih. Pahnina, a hma chara tlung zo hin a hril zawmna
dingin ‘chuongchun’ a hung hmang a, Israel mi po po sandamin um an tih a
ti a nih. Hi taka ‘sandamin um an tih’ ti hi σωθήσεται (sōthēsetai) a ni
a, hmatieng hrilna (future tense- Future Indicative Passive a nih). Pathumna,
châng 26-27 hi Thuthlung Hlui Is.27:9; 59:20 le Jer.31:33 hai a inthawk lâksuok
a ni a; Isu Hung Nâwk huna Simna neia Krista tieng an kîrna hrilna tieng khawm
ni thei anga Covenant Theologian hai in anhril hi âwm tak khawm a nih. Michael
Bird chun, Paula lekhathawn hi 1:16-17 a ‘tûkhawm a awihai po ta dinga SANDAMNA
chu Juda mi, Grik mi ta ding khawm a ni thu a hril. Hab.2:4na ‘Mi fel ruok chu
a RINGNA lei chun hring a tih’ a ti bawk. Rom 4:1-25 a chun, Juda le Jentail hai ta
dingin RINGNA pawimaw zie hrilin thutiem lei ni lovin ringnaa felna lei a ni
lem ti ei hmu. Rom 9-11 a Israelhai a thlangna hrilin a thuhril tak chu
sandamna chu ringna lei a nih – 9:30,33 a ‘ringna leia felna, ringna leia
muolpho nawna; 1:4 a Krista ringtuhai chu felna an hmu, 5-8 a ‘ringna thu’
chang 9na a ‘i bauin “Isu chu Lalpa a nih” tia i ṭan a, mithi laia inthawkin Pathienin a keitho ti i lungrila
i ring phawt chun sandamin um i tih’ châng 14-17na hin ‘Isu
Krista chanchin hril le awi a ni theina ding, ring a inthawk hrietna, hrietna
chu Isu Krista leiin a hung um’ ti ei hmu. Israelhai buoina tak chu an
ringnawna (unbelief) tak hi a nih (Rom 9:32; 11:20, 23). Chuleiin, Sandamna
dinga lampui umsun chu Isu Krista Ring hi a nih. Hi ringna hin Pathien le
inzawm nâwkna a um thei chau, chuleiin, Israel sandam thei dân pathum a chungah
hrila umhai laia a pakhatna char hi a nih.[9]
Isarel hnam pumpui inlamlêtna a la tlung ding a ni leiin hi taka ngawngna hi um
ta nâwng a ta, Isu an hung ring thei ve ta ding a ni ti hi ring a um.
BECNT (Baker Exegetical Commentary on New Testament) ziektu
Thomas R. Schreiner, NICNT (New International Commentary on New Testament
ziektu Douglas J Moo, ZECNT (Zondervan Exegetical Commentary on the New
Testament) ziektu Frank Thielman, NIGTC (The New International Greek Testament Commentary) ziektu Richard N.
Longenecker hai hrilfiena (Commentary) ei tiem chun ngaidân dâng dâng an hung
phawrsuok deu vawnga, hi chungchâng hin Paula in ‘thurûk’ a hung hril kher hin
umzie a um hlê niin an hrila, Krista intlanna sandamna (Saving acts of Christ)
hrilhnuol si lova sandamna an changna ni tak dingin an ring.
Israel Sandamna hi ṭhenkhat chun ‘Israel Sonderweg’ (Special
Way-Lampui dang bîk) tiin an hril hlak. Sonderweg hi German ṭawnga
‘lampui dang bîk’ tina nih.[10]
Hi ‘Sonderweg’ hi Thuthlung nau an nina leia Sandamna lampui dang bîk nei
dingin an ngai hlak. Scholar thenkhat chun Tirko Paula hin ‘Israel sandamna hi
Thuthlung a kawpde sa angin an hril a, Jentail Sandamna ruok chu Krista Ringna
hi Thuthlung thar (new covenant) angin an hril. Amiruokchu, Bible a hieng anga ṭhe ṭhawpna
hi an ziek ei hmu nawh. Missionary tamtak chun Juda mihai kuomah chanchinṭha hril
hi thaw mâkmawa an ngai a nih. Catholic Theologian pakhat chun, ‘Judahai
kuomah Isu Krista Chanchinṭha hril hi an indikna chanvo bawsietna a nih’ a lo tih. Amiruokchu, an indikna chanvo bawsie a, chanchinṭha
ropuitak an dawng leia chatuon hringna an nei hi a ropui lem a nih. Tirko Paula
hin mi po po Juda le Grik (Jentail)
mihai ta dinga sandamna Rom 10a a hrila, ‘Lalpa pakhat an rênga chunga Lalpa a
nih; ama lamtuhai po chungah chun ṭhatna a hau si a, “Tûkhawm Lalpa hming lam taphawt chu
sandamin um an tih,” a ti a nih. Chuleiin, Juda mihai kuomah khawm chanchinṭha hril
hi a pawimaw hlê. ‘Anleh an awi naw chu iengtin am lam an ta? A thu an hriet
naw chu iengtin am awi an ta? Thuhriltu um lovin iengtin am hireng an ta? Tir
an ni naw chun iengtin am thu hril an ta? “Thil ṭha chanchin lâwmum intluntuhai ke chu a va mawi de!” tia
ziek ang khan’ tiin Tirko Paula in chanchinṭha hrildar a pawimaw zie a hril a nih.
“Israel mi po po sandamin um an tih” ti chungchâng hi John F.Walvoord chun, ‘Pathien thiltum
Jentail chungah a thaw ding thaw zo phawt a ta, chu zo a Israel chungah a tlung
ding’ niin a hril. Israel hnam pumpui inlamlêtna (Israel Conversion) a
tlung pha chun Israelhai lungril ngarna an neina dâm, ngawngna le an mit
indelna hai lâkhmangin a um ding a na, chanchinṭha hrildarna nasatak tlung bawk ding a ni leiin, an hung har
suok ta ding a nih. Lungril ngarna le ngawngna hi Krista chanchinṭha a
inthawka pêthmangna a nih. Hi ngawngna tak hi Pathienin Kohran chungah a
thiltum a sukpuitling zo phât hartharna tlung a ta, Pathien kuom tieng an ngha
ta ding a nih. Hi lei tak hin a ni ‘Ziona inthawkin Sandamtu chu hung suok a
ta, Jakob kuoma Pathien ngaisak nawna sukbo a tih’ a tina san chu. John F.
Walvoord chun, ‘hi taka Israel sandamna hi mimal sandamna hrilna ni lovin
Israel hnam pumpui sansuokna (national deliverance) nîng a ta, Jentail hnamhai
hnawchepna, hnengdena a tâwp ta ding thu a hrilna a nih. Chuleiin,
suolna thilthawtheina a inthawka sandamna amanih thiemnawchangna a inthawk
thiemchangna sandamna niin a’nlang nawh’ a ti bawk. A hril peina chun
Thuthlung Hluia Ziona Krista hung ding hi a lo hril rawp ta hlak.[11]
A hriltak chu Isu Hung Nâwk na hrilin Ziona inthawk Israel chungah le khawvêl
pumpuia ro a rêl ding thu a nih. Hi taka Zion hi Jerusalem le thuhmun Bible a
hmun tamtaka a hril ang kha a nih. Krista rawia rorêl chu danglam ta hlêng a
ta, Israel kuomah Pathien thutiem sukpuitlingin chatuona an ram ni tâng a ta,
hi huna hin Israel hnam pumpui chu thlaraua hartharna ropuitak tlung tâng a
tih. Mi ṭhenkhat
Kumsâng rorêl pawm nawtuhai chun, hi tak hi an hnâwla, an pawm nuom ngai nawh,
amiruokchu Rom 11:25-27 hi Isu Krista Hung Nâwkna le Kumsâng lalram le inzawm
naw chun a hrilfie dân dang a um nawh’ tiin John F. Walvoord chun a hril.
Thukhârna
Israel chanchin hi ngai nuom um tak a nih. Chanchin sei tak le mak tak tak nei an ni bawk leiin hnam danglam Pathien hnam thlang an ni hrim a nih. Israel ram a hung pieng dân dâm, hmêlma ihuolkhum a um an ni zie dâm, ram chite nisi ram ropui deu an ni dân hi mak ti naw ruol a ni nawh. Thuthlung nau an ni angin an chungah thuthlung tam tak Pathienin a siempui leiin, Bible hril ang takin a la hung tlung indik vawng ding a nih. Israelhai hun a la tlung ding a na, chu huna chun an lungril ngawngna po po sukbo a ni ta ding a ni leiin Krista an Messie a pawmin ‘Isu Krista chu Lal a nih’ tiin an pawm ve ta ding a nih. Chu huna chun Sandamna hi an la chang ve ngei ding a nih ti hi ring a um. John Piper a thuhril hin khâr ei tih, “Israel hnam pumpuiin Krista hi ringa sandama an um hun ding hi a la hung tlung ngei ka ring.”
[1] David Israel, “Statistics
Bureau: 3.3 million Jews Made Aliyah Since 1948”
https://www.jewishpress.com/news/israel/aliyah-israel/statistics-bureau-3-3-million-jews-made-aliyah-since-1948/2019/12/16/,
accessed on 25 June, 2025 at 11:30 AM.
[2] “Israel
Population” https://www.worldometers.info/world-population/israel-population/,
accessed on 25 June, 2025 at 11:50 AM.
[3] ref. Daniel I.
Block, The Book of Ezekiel Chapters 25-48 in NICOT; Iain M. Duguid, Ezekiel
in NIV Application Commentary; Leslie C. Allen, Ezekiel 20-48 in WBC.
[4] John F. Walvoord,
End Times Prophecy: Ancient Wisdom for Uncertain Times (Colorado
Springs: Davic C Cook, 2011), kindle location 1370 of 2687.
[5] D. Martin Lloyd
Jones, Roman: Exposition of Charpter 11 to God’s Glory (London: Banner
of Truth Trust, 1998), kindle location 3403 of 5867.
[6] Lloyd Jones, Roman…,
kindle location 3763.
[7] James Montgomery
Boice, Romans Volume 4: An Exposition Commentary- The New Humanity Romans
12-16 (Grand Rapids: Baker Publishing House, 2005), kindle location 32414
of 46312.
[8] Boice, Romans…,
kindle location 32557.
[9] Michael F Bird, Romans
in The Story of God Bible Commentary (Grand Rapids: Zondervan, 2016),
kindle location 9228-9303 of 19624.
[10] Reidar Hvalvik, “A
‘Sonderweg’ for Israel: A Critical Examination of a Current Interpretation of
Romans 11:25-27,” JSNT 38 (1990). 87-107.
[11] Ps.14:7; 20:2;
53:6; 110:2; 134:3; 135:21; Is. 2:3; Joel 3:16; Amos 1:2.


0 comments:
“Thanks for your feedback! I’m glad you found the post helpful.”