Friday, 14 August 2026

Bible-a Israel Hrillâwkna

SHARE

Bible-a Israel Hrillâwkna

Isu Krista a hung hmasa khan mi po po intlan an ni theina dingin a hung a, a phutin Juda mi ta dingin, chun, Grik (Jentail) mihai ta dingin ti ei hmu. Hi taka Grik ti hi ‘Hellēni’ ti a ni a, KJV, NIV le NLT a hai chun Jentail tiin an sie. Vângduoi thlâk takin Israelhai in an Messie dingin an lo hnâwl a (Is.53), an tlûkna chu Jentailhai kuoma chun sandamna a hung tlung ta lem a nih.

Amiruokchu, Israelhai vângneina chu Pathien hnam thlang an ni tlat el hi a nih. LALPA in Pathien ta dingin hnam inthieng in ni sih a, leilunga hnam po poa inthawk ama chanpuol bîk ni dinga LALPA in Pathienin a thlang cheu a nih (Deu.7:6-7). Pathienin hnam po poa inthawk ama chanpuol bîk ni dingin a thlang bîk thu ei hmu. Chun, Abraham, David Thuthlung a hai khawm chieng takin ei hmu bawk.

(1)   Israel indara umhai huoikhâwm nâwkna

Deu. 30:1-5 a chun Israel indara umhai huoikhâwm an ni ding thu ei hmu. ‘LALPA in Pathienin hnam tin laia a sukdarna cheua inthawk chun huoi khâwm nâwk a ti cheu’ tiin châng 3naa chieng takin ei hmu. Hebrai awng chun Kibbutz Galuyot (קִבּוּץ גָּלֻיּוֹת,) ti a nih.  'Ingathering of the Exiles' amanih ‘the Ingathering of the Jewish diaspora’ tina a ni tak. Pathienin Mosie kuomah Israel ram an lût hma daia a lo tiem ta kha damte te in a hung indik pei a nih. Israel pieng hma dai 1948 hma khan inan ta sienkhawm Israel ram a hung ngir an a inthawk hin nasatakin Israel mi sukdara umhai, an ram tieng an kîr huou huou an chau a nih. Israel mi Israel ramah an kîr theina dingin dân pawimawtak el Israel in July 5, 1950 khan a passed a, chu chu ‘The Law of Return’, ok ha-shvūt (Hebrai in חוק השבות, ) ti a nih. Hi dân hi Israel rorêlna insângtak Knesset in a pawmpui le a passed a nih. Hi dân hin Juda mi Israel ah hung kîr a, um theina dân le Israel khuo le tui nina (Israeli Citizenship) pêk theina a nih. Hi dân hi Israel hmathlîrtu ropui (visionary) Theodor Herzl, Father of Modern Political Zionism ti a anko hiel, Israel sawrkâr khawm in ‘Chozeh HaMedinah’ (חוֹזֵה הַמְדִינָה),  'Visionary of the State' ti nina insângtak an pêk hrietzingna dinga, a thi champha ni tak hi ‘The Law of Return’ an siem naa an hmang a nih. Theodor Herzl khan ‘Juda mi taphâwt in a rama hung kîr theina “oleh” (pêm) chanvo a nei’ a lo tih. Israeli Prime Minister hmasatak David Ben-Gurion khawm khan hieng hin a tih, ‘Ram danga Juda umhai khuo le tui nina pêk dân a ni naw, hmun dang danga Israel sukdara umhai an ram (homeland) le inkungkaina nghettak a siem theina dinga hung kîrhai chanvo pawimawtak a nih.’  Hi enkawltu le mawphurtu dingin ‘Ministry of Aliyah and Integration’ ti Israeli Ministry hnuoia a hran tawpa siem hrim a nih.

Kum 1948 hnunga Israel mi, Israel ramah kîr hi mi maktaduoi 3.3 an chuong tah.[1] Worldometer in a tarlang dân in Israel mihriem tam dân (population) hi June 2025 a chun mi 9, 513, 810 niin a ziek lang. 1955 khan mi 1, 599, 497 chau an ni a, khawvêl a population tam dân dungzuiin 120na an hluo phâk chau, 2025 hin mihriem tamna tak 98na an hau tah. Israel rambung a ngir an 1948 khan mi 806,000 chau in a bul an an kha tuhin chu tamtak in an pung tah. [2] 'Ngai ta u, ka lunginsenna le ka iumna le, ka lunginthaka anni ka hnawt hmangna ram po poa inthawk chun anni chu kei khâwm ka ta; hi hmuna hin hung huoi nâwk ka ta, himtakin inchêngtir ka tih; (Jer 32:37) hi hung indik ngei bawk a tih. Kumsâng lalram hun pha leh himtakin Lalpa Pathienin inchêngtir tâng a tih. Zohnathlâk tamtak hai laia Israel Diaspora (Israel mi) anga lo insâl ve hai hi a ulna a um nawh. Hamhatna beiseina lei a ni deu tak el âwm. Krista zârah ei hamhatna le malsawmna ei dawnghai po po hai le Krista Mo ngei ei nina dinghai hi ei hriet zing nuom a um.

(2)  Israel Siemṭhat/Indinthar nâwkna

Israel siemhatna le indinthar nâwkna thu hi Bible a tamtak zieklang in a um. Isai 32 châng 1na chun ‘lal pakhat chu feltakin lalah hung a ta, mi lienhai chun rorêlna felin ro rêl an tih’ ti ei hmu a, a sunzawmna châng 2-8 inkâra Israel in Pathien thuhrilhai chu an ngaisak ta ding thu hrilin, hieng hin a tih: ‘hmutuhai mit chu fie naw naw nih a, hretuhai na chun ngai a tih.’ Isai 43:3-4 a, “Kei hi LALPA in Pathien Israelhai Mi Inthieng, nangni sandamtu ka ni sih a; nangni intlanna dingin Aigupta ram ka pêk a, Ethiopia le Seba ramhai chu nangni aiah ka pêk a. Ka ngaia hlutak in na, mi inzaumtak in na, ka hmangai bawk cheu leiin, nangni aiah mihai pêng ka ta, in hringna aiah mi tin pêng ka tih.” tiin. Châng 7na chen ei tiem lem chun Israel a la’n indinthar ding le siemthar an ni ding thu a hril.

Ezekiel 37 a Ru âwl phairuom ei hmua, châng 5-6a ‘Hieng ruhai kuoma hin Lalpa PATHIEN chun hieng hin a tih: Ngai ta u, nangniah thuok inlûttir ka ta, hung hring in tih. Nangnia chun thahai sieng ka ta, taksain in chungah hung sukbit ka tih, chun, vunin inkhum ka ti cheu, nangnia chun thuok sieng ka ta hung hring in tih; chun, LALPA chu ka nih ti mi hre tâng in tih,’ a ta. Hi thupêk ang hin simkhawlei a hung inhnîng a, ruhai chu mâni zawmpui sengah an hung fe khâwm tah a, thahruihai chu a um a, taksa chu a hung insukbit a, an chunga chun vun chun ân khum tah a.., chun, thli chu annia chun a hung lût a, an hring tah a, an kein, sipai pâwl nasa êm êm el angin an hung ngîr suok tah a’ ti ei hmu. Hrillâwkna tienga mi thiem (Prophectic Scholars) hai le Thuthlung Hlui hrilfietu hieng Iain M. Duguid, Daniel I Block, Leslie C. Allen hai chun Thlarau le taksaa Israel tungding nâwkna le inthuomthara an um ding thu, Pathienin zâwlnei Ezekiel a lo inhmutirna ni takin an hril.[3] A famkima a tlung indikna chu kumsâng huna nîng a ti tiin John Walvoord chun a hril.[4]

(3)  Israel mi po po sandamin um an tih

Unauhai, hi thurûk hi in hriet naw ka nuom nghâl si naw a, chuong naw chun intivar in tih; Jentail famkimna a hung tlung hma chun Israel mi henkhat chungah ngawngna a hung tlung hri phawt a nih, ti hi. Chuongchun, Israel mi po po sandamin um an tih; “Ziona inthawkin Sandamtu chu hung suok a ta, Jakob kuoma Pathien ngaisak nawna sukbo a tih. (Rom 11:25-26)

Martyn Lloyd chun, ‘Tirko Paula hrillâwkna ropuitak laia mi a ni a, Bible hrillâwkna inchiktlak a nih. Thuthlung Thar a “thurûk” ti hi mihriem varna ringawta hriet theilo amiruokchu Pathienin a suklang le hrillang a ni rawp hlak’ a tih.[5] A hrilpeina a chun, Paula hin Israel a mal mala a hrilna ni lovin hnam an nina anga (Jewish nation) a tinzâwn a nih. ‘Ngawngna’ ti hi KJV le NKJV chun ‘mitdel (blindness) in a hmang. Tuhin Israel hin ngawngna a nei leiin Isu Krista Messie a nina, Sandamtu a nina hi an hnâwl a, an pawm nuom nawh. Hitaka sandamna hi Llyod chun, ‘Israel ta dingin Sandamna dang a um chuong naw, mi dang sandamna le anni sandamna hi angkhat a ni ve ding a nih. Sandamna lampui Bible a pakhat char a hril; chu chu ringna a nih, Isu Krista ringna naw chun sandamna Bible a ei hmu naw hrim hrim leiin sandamna dang um ei hriet naw a, um bawk naw ni a, um thei ngai bawk naw nih. Juda ringtuhai le Jentail ringtuhai sandamna ang chie hi an ta dinga sandamna chu ni veng a ti,’ a tih[6]

James Montgomery chun, ‘Rom 11:26 hi hun tâwpa Pathienin a thutiem a sukpuiltingna dinga Juda hnam po po  Israelhai hi Krista an Messie-a an ring theina ding hun a la siem pêk ngei ding a ni leiin “Israel mi popo sandamin um an tih” a ti a nih’ a tih.[7] Montgomery hin Juda mi lekhaziektu le theologian, an sakhuo huoitu tamtak haiin Isu an ngaidân hai a lâkkhawm a, Isu an Lal le Sandamtu-a pawm le ringtu le Messie-a pawmtu chu tuhrie hin chu la um naw hai sienkhawm, Isu an ngaidân hi suon (generation) a dang pei ang hin, a hung dang pei ta leiin inhawngna tak hi an hung nei pei niin a research na chun a hmu. Tirko Paula in hmatienga hnam pumpui inlamlêtna huna an ngirhmun ding a hrilna a hin chu Krista hi an la pawm ngei ding a ni ti hi ei khawvêl inher dân khawm hin hriet thei a ni a tih. [8] Covenant Theologian (Thutlung tukver a inthawk) henkhat le Liberal Theologian (pawmzamtu hai) chun Isu an ring le ringnaw thua ni lovin Pathien Thuthlung a ni leiin ‘Israel mi popo sandamin um an tih’ a ti chun sandam an ni el ding a ni tia pawmtu an um bawk.

Michael F Bird chun, ‘Israel sandam an ni thei dân ding pathum a hrila- (1) Isu Ringna leiin (2) Isu Hung Nâwk huna thilmak tak tlung leiin (miraculous act) (3) Thuthlung nau an ni leiin Thuthlung sukdikna dingin. Hi taka ‘sandamin um an tih’ ti hi andawt dân hriet a ul. Pakhatna, Paula in indawt neiin a ziek, Jentail famkimna a hung tlung hma chun Israel (mi henkhat) chungah ngawngna a hung tlung hri phawt a nih, a tia, Israel sandamna hi Jentail tamtak sandamna an chang hnung famkimna a tlung zoa, ngawngna a tlung hri phawt ding a tih. Pahnina, a hma chara tlung zo hin a hril zawmna dingin ‘chuongchun’ a hung hmang a, Israel mi po po sandamin um an tih a ti a nih. Hi taka ‘sandamin um an tih’ ti hi σωθήσεται (sōthēsetai) a ni a, hmatieng hrilna (future tense- Future Indicative Passive a nih). Pathumna, châng 26-27 hi Thuthlung Hlui Is.27:9; 59:20 le Jer.31:33 hai a inthawk lâksuok a ni a; Isu Hung Nâwk huna Simna neia Krista tieng an kîrna hrilna tieng khawm ni thei anga Covenant Theologian hai in anhril hi âwm tak khawm a nih. Michael Bird chun, Paula lekhathawn hi 1:16-17 a ‘tûkhawm a awihai po ta dinga SANDAMNA chu Juda mi, Grik mi ta ding khawm a ni thu a hril. Hab.2:4na ‘Mi fel ruok chu a RINGNA lei chun hring a tih’ a ti bawk.  Rom 4:1-25 a chun, Juda le Jentail hai ta dingin RINGNA pawimaw zie hrilin thutiem lei ni lovin ringnaa felna lei a ni lem ti ei hmu. Rom 9-11 a Israelhai a thlangna hrilin a thuhril tak chu sandamna chu ringna lei a nih – 9:30,33 a ‘ringna leia felna, ringna leia muolpho nawna; 1:4 a Krista ringtuhai chu felna an hmu, 5-8 a ‘ringna thu’ chang 9na a ‘i bauin “Isu chu Lalpa a nih” tia i an a, mithi laia inthawkin Pathienin a keitho ti i lungrila i ring phawt chun sandamin um i tih’ châng 14-17na hin ‘Isu Krista chanchin hril le awi a ni theina ding, ring a inthawk hrietna, hrietna chu Isu Krista leiin a hung um’ ti ei hmu. Israelhai buoina tak chu an ringnawna (unbelief) tak hi a nih (Rom 9:32; 11:20, 23). Chuleiin, Sandamna dinga lampui umsun chu Isu Krista Ring hi a nih. Hi ringna hin Pathien le inzawm nâwkna a um thei chau, chuleiin, Israel sandam thei dân pathum a chungah hrila umhai laia a pakhatna char hi a nih.[9] Isarel hnam pumpui inlamlêtna a la tlung ding a ni leiin hi taka ngawngna hi um ta nâwng a ta, Isu an hung ring thei ve ta ding a ni ti hi ring a um.

BECNT (Baker Exegetical Commentary on New Testament) ziektu Thomas R. Schreiner, NICNT (New International Commentary on New Testament ziektu Douglas J Moo, ZECNT (Zondervan Exegetical Commentary on the New Testament) ziektu Frank Thielman, NIGTC (The New International Greek  Testament Commentary) ziektu Richard N. Longenecker hai hrilfiena (Commentary) ei tiem chun ngaidân dâng dâng an hung phawrsuok deu vawnga, hi chungchâng hin Paula in ‘thurûk’ a hung hril kher hin umzie a um hlê niin an hrila, Krista intlanna sandamna (Saving acts of Christ) hrilhnuol si lova sandamna an changna ni tak dingin an ring.

Israel Sandamna hi henkhat chun ‘Israel Sonderweg’ (Special Way-Lampui dang bîk) tiin an hril hlak. Sonderweg hi German awnga ‘lampui dang bîk’ tina nih.[10] Hi ‘Sonderweg’ hi Thuthlung nau an nina leia Sandamna lampui dang bîk nei dingin an ngai hlak. Scholar thenkhat chun Tirko Paula hin ‘Israel sandamna hi Thuthlung a kawpde sa angin an hril a, Jentail Sandamna ruok chu Krista Ringna hi Thuthlung thar (new covenant) angin an hril. Amiruokchu, Bible a hieng anga he hawpna hi an ziek ei hmu nawh. Missionary tamtak chun Juda mihai kuomah chanchinha hril hi thaw mâkmawa an ngai a nih. Catholic Theologian pakhat chun, ‘Judahai kuomah Isu Krista Chanchinha hril hi an indikna chanvo bawsietna a nih’ a lo tih. Amiruokchu, an indikna chanvo bawsie a, chanchinha ropuitak an dawng leia chatuon hringna an nei hi a ropui lem a nih. Tirko Paula hin mi po po  Juda le Grik (Jentail) mihai ta dinga sandamna Rom 10a a hrila, ‘Lalpa pakhat an rênga chunga Lalpa a nih; ama lamtuhai po chungah chun hatna a hau si a, “Tûkhawm Lalpa hming lam taphawt chu sandamin um an tih,” a ti a nih. Chuleiin, Juda mihai kuomah khawm chanchinha hril hi a pawimaw hlê. ‘Anleh an awi naw chu iengtin am lam an ta? A thu an hriet naw chu iengtin am awi an ta? Thuhriltu um lovin iengtin am hireng an ta? Tir an ni naw chun iengtin am thu hril an ta? “Thil ha chanchin lâwmum intluntuhai ke chu a va mawi de!” tia ziek ang khan’ tiin Tirko Paula in chanchinha hrildar a pawimaw zie a hril a nih.

“Israel mi po po sandamin um an tih” ti chungchâng hi John F.Walvoord chun, ‘Pathien thiltum Jentail chungah a thaw ding thaw zo phawt a ta, chu zo a Israel chungah a tlung ding’ niin a hril. Israel hnam pumpui inlamlêtna (Israel Conversion) a tlung pha chun Israelhai lungril ngarna an neina dâm, ngawngna le an mit indelna hai lâkhmangin a um ding a na, chanchinha hrildarna nasatak tlung bawk ding a ni leiin, an hung har suok ta ding a nih. Lungril ngarna le ngawngna hi Krista chanchinha a inthawka pêthmangna a nih. Hi ngawngna tak hi Pathienin Kohran chungah a thiltum a sukpuitling zo phât hartharna tlung a ta, Pathien kuom tieng an ngha ta ding a nih. Hi lei tak hin a ni ‘Ziona inthawkin Sandamtu chu hung suok a ta, Jakob kuoma Pathien ngaisak nawna sukbo a tih’ a tina san chu. John F. Walvoord chun, ‘hi taka Israel sandamna hi mimal sandamna hrilna ni lovin Israel hnam pumpui sansuokna (national deliverance) nîng a ta, Jentail hnamhai hnawchepna, hnengdena a tâwp ta ding thu a hrilna a nih. Chuleiin, suolna thilthawtheina a inthawka sandamna amanih thiemnawchangna a inthawk thiemchangna sandamna niin a’nlang nawh’ a ti bawk. A hril peina chun Thuthlung Hluia Ziona Krista hung ding hi a lo hril rawp ta hlak.[11] A hriltak chu Isu Hung Nâwk na hrilin Ziona inthawk Israel chungah le khawvêl pumpuia ro a rêl ding thu a nih. Hi taka Zion hi Jerusalem le thuhmun Bible a hmun tamtaka a hril ang kha a nih. Krista rawia rorêl chu danglam ta hlêng a ta, Israel kuomah Pathien thutiem sukpuitlingin chatuona an ram ni tâng a ta, hi huna hin Israel hnam pumpui chu thlaraua hartharna ropuitak tlung tâng a tih. Mi henkhat Kumsâng rorêl pawm nawtuhai chun, hi tak hi an hnâwla, an pawm nuom ngai nawh, amiruokchu Rom 11:25-27 hi Isu Krista Hung Nâwkna le Kumsâng lalram le inzawm naw chun a hrilfie dân dang a um nawh’ tiin John F. Walvoord chun a hril.

Thukhârna

Israel chanchin hi ngai nuom um tak a nih. Chanchin sei tak le mak tak tak nei an ni bawk leiin hnam danglam Pathien hnam thlang an ni hrim a nih. Israel ram a hung pieng dân dâm, hmêlma ihuolkhum a um an ni zie dâm, ram chite nisi ram ropui deu an ni dân hi mak ti naw ruol a ni nawh. Thuthlung nau an ni angin an chungah thuthlung tam tak Pathienin a siempui leiin, Bible hril ang takin a la hung tlung indik vawng ding a nih.  Israelhai hun a la tlung ding a na, chu huna chun an lungril ngawngna po po sukbo a ni ta ding a ni leiin Krista an Messie a pawmin ‘Isu Krista chu Lal a nih’ tiin an pawm ve ta ding a nih. Chu huna chun Sandamna hi an la chang ve ngei ding a nih ti hi ring a um. John Piper a thuhril hin khâr ei tih, “Israel hnam pumpuiin Krista hi ringa sandama an um hun ding hi a la hung tlung ngei ka ring.”



[1] David Israel, “Statistics Bureau: 3.3 million Jews Made Aliyah Since 1948” https://www.jewishpress.com/news/israel/aliyah-israel/statistics-bureau-3-3-million-jews-made-aliyah-since-1948/2019/12/16/, accessed on 25 June, 2025 at 11:30 AM.

[2] “Israel Population” https://www.worldometers.info/world-population/israel-population/, accessed on 25 June, 2025 at 11:50 AM.

[3] ref. Daniel I. Block, The Book of Ezekiel Chapters 25-48 in NICOT; Iain M. Duguid, Ezekiel in NIV Application Commentary; Leslie C. Allen, Ezekiel 20-48 in WBC.

[4] John F. Walvoord, End Times Prophecy: Ancient Wisdom for Uncertain Times (Colorado Springs: Davic C Cook, 2011), kindle location 1370 of 2687.

[5] D. Martin Lloyd Jones, Roman: Exposition of Charpter 11 to God’s Glory (London: Banner of Truth Trust, 1998), kindle location 3403 of 5867.

[6] Lloyd Jones, Roman…, kindle location 3763.

[7] James Montgomery Boice, Romans Volume 4: An Exposition Commentary- The New Humanity Romans 12-16 (Grand Rapids: Baker Publishing House, 2005), kindle location 32414 of 46312.

[8] Boice, Romans…, kindle location 32557.

[9] Michael F Bird, Romans in The Story of God Bible Commentary (Grand Rapids: Zondervan, 2016), kindle location 9228-9303 of 19624.

[10] Reidar Hvalvik, “A ‘Sonderweg’ for Israel: A Critical Examination of a Current Interpretation of Romans 11:25-27,” JSNT 38 (1990). 87-107.

[11] Ps.14:7; 20:2; 53:6; 110:2; 134:3; 135:21; Is. 2:3; Joel 3:16; Amos 1:2.

SHARE

Author: verified_user

0 comments:

“Thanks for your feedback! I’m glad you found the post helpful.”