Friday, 14 August 2026

Israel le Iran Buoina 2025

Israel le Iran Buoina 2025

Israel le Iran Buoina 2025

Iran le Bible

Iran hi Bible a Persia ti a ei hrietlâr kha an nih. Bible a Persia chungchâng tamtak hmu ding a um. Isai, Daniel, Ezra, Nehemia, Chronicles le Esther a hai khawm Persia hi zieklang a ni rawp hlak. Bible a Persia lal langsâr tak chu lal Kura kha a nih. Kura hi Bible a vawi 30 nêka tam a hrillang a nih. Cyrus the Great (amanih Cyrus II or Cyrus the Elder) ti a hrietlâr hin Persia hi BC 539—530 inkâr a lo awp a.  Ama bâka hin lal Daria, lal Artazerzia, lal Ahasuer (Xerxes) hai khawm kha Persia lal an lo nih. Lal Ahasuer lem kha chu Esther lekhabu a ei hmu dân in India a inthawka Ethiopia chena rambung za sâwmhni pasari (127) chunga rorêltu a ni thu ei hmu.


Ez.6:14b a chun, ‘Israel Pathien thupêk ang le Persia lal Artazerzia le Daria le Kura thupêk ang ngei chun an bâwl a, an zo tah a’ ti ei hmu. Persia (Iran hming hmasa lem) le Bible hi chanchin tamtak a nei zie chu hriet thei a nih.

Persia a hin Israel mi tamtak lo um in, ha taka in enkawlna nei le Persia rorêltuhai hriet hlaw tak el an ni zie khawm hriet thei a nih. Assuria lal Shalmaneser V in BC 722 lai bâwr a Hmartieng lalram (Israel) a rûn khan Juda mi tamtak tuta Iran ram Khuzestan province a hin sal in a huoi ni a hriet a nih. Persia (Iran) rama Judahai chanchin hi kum 2700 nêk a upa a ni tah. Shalmaneser chau ni lovin Tiglath-Pileser III le Sargon II hai khawmin Israel hi an lo rûn rawp hlak a, Juda mi tamtak sala an man a nih.

Juda mi (Jewish community) hi Iran ramah hieng Tehran, Shiraz le Isfahan ah haia hin an la chêng zinga, a tamlem chun Persia awng an hmang tah. An tam vânglai tak khan mi 100,000 chuong an um ni a hriet a nih. Tuhin mi 9,000 vêl an la châmbâng zing nia hriet a ni bawk.[1]

Ezekiel 38-39 a hrillâwkna thu Iran (Persia) kha Israel dotu ding laia pawimawtak a ni ding thu a hril. Armageddon indona chungchânga John F Walvoord chun, ‘Middle East buoina hi khawvêl buoina No.1 a ni a ngai’ a lo ti kha a la hung indik pei ding a nih. Armageddon Indona hi hun tâwp Rapture zoa tlung ding a ni a, chu tlung theina dingin khawvêl hi a’n rem indik tung pei a ul hrim. Zuk tlung tawp/thut thei a ni naw leiin, chu tlung theina dingin damte te’a lo inremtung pei a ul a nih.[2]

Israel-Iran Indona

Iran hi March 1935 in rambung pakhat angin a hung ngir an a. 1979 in Islamic Republic of Iran tia thlâk a hung ni tah.

Israel le Iran buoina hi Iran-Israel Conflict ti a ni hlak. A hma chun Iran-Israel Proxy War amanih Iran-Israel Cold War ti a hriet a ni hlak a. Rambung anga Israel leh a rûka inremnawna hi 1985 lai daia lo nei dai an ni tah. 1990s laia Soviet Union a tluksiet lai a inthawk le Gulf War a Iraq hnea a um lai khan boruok a suklum an a. Israeli Prime Minister, Yitzhak Rabin sawrkâr lai khan Iran hi a theida thu a lo hril rawp tah. Iranian President, Mahmoud Ahmadinejad khawmin Israel chungah inhina awngkam le tukdei an ni thei zing thuhai kha a lo hril rawp hlak bawk.

Iran hin Nuclear râlthuom  siem a, a ram humhim a ni theina ding leh, Israel le America hai khawm do ngam thei ding khawpa râlthuom  ha siem hi a lo tum ngar ngar a nih. Iran ramah Nuclear siemna (facilities) langsar pasari umhai chu:[3]

Isfahan Nuclear Technology Center (INTC): Iran a Nuclear research centre lientak a nih. Kum 1984 in China hai hangpuina in a bul an lo an a, 2006 khan sukburipna nasatak a nei a, July 2022 khan nuclear reactor siemna thar an nei thu an lo puong a nih. Hi centre hnuoia hin Isfahan Uranium Conversion Facility, Isfahan Nuclear Fuel Research and Production Center hai neiin Iran sawrkâr in hrâttakin a fe pui mup mup a nih.

Tehran Nuclear Research Center (TNRC): Arak Heavy-Water Research Reactor: 2000 lai bâwr vêla ansiem an a nih. Plutonium hmanga râlthuom  an siemna a nih.

Bushehr Nuclear Power Plant:  Electric meivar pêksuokna dinga Russia hangpuina in 2010 a an lo an a nih. IAEA (The International Atomic Energy Agency) hrietpuina in Russia in a hmangruo a pêk hlak.

Natanz Enrichment Facility: Shahid Ahmadi Roshan Nuclear Facilities ti a hrietlâr a nih. January 11, 2012 a Iranian Nuclear Scientist ropui Mostafa Ahmadi Roshan an that hrietzingna dinga February, 2012 a anan a nih. Hi Project hi US Dollar 2-3 trillion manhu a siem a nih.

Bandar Abbas Uranium Production Plant: 2006 a an lo indin an ta, kumtin Uranium tons 21 siemsuok theina dinga induong a nih. 2016 khan hi Plant hi suktâwp niin suklang hlak ni sienkhawm, a rûkin an la hmang zing ni dingin mi tamtakin an ring a nih.

Fordo Uranium Enrichment Plant: November 2013, khan Sharif University of Technology a inchûklai tamtak le AEOI (Atomic Energy Organization of Iran) a lûtak (head) Ali Akbar Salehi hai in an indin an a nih.

Supreme Leader of Iran

Iran rama hin an President nêka thu nei lem le insânglem chu Supreme Leader of Iran hi a nih. ‘Supreme Leadership Authority of the Islamic Republic of Iran’ ti a ni kher hlak.  Hi nina cheltuhai hi sakhuona tienga khawm a lûtak an nih. The armed forces, judiciary, state radio and television, le sâwrkar thuneina hieng Guardian Council, Expediency Discernment Council po po hi a thuneina hnuoia um a nih.

Hi nina insângtak hi 1979 kum a ‘The Constitution of Iran in Guardianship of the Islamic Jurist’ a vawnghim tlat theina dingin ‘Ayatollah’ title siem in hi Supreme Leader of Iran hi a lo siem a nih. Iran chanchin a hin mi pahni chauin hi nina title ‘Ayatollah’ hi an la chel. Ruhollah Musavi Khomeini kha a hmasatak a ni a, 3 December 1979 – 3 June 1989 inkâr kha a chel a nih. 3 June, 1989 a thi khan, a thlâktu Ali Hosseini Khamenei hi 6 August, 1989 a inthawk tuchen hin a la ni zing a nih.

1979 a Islamic Revolution khan Islamic rambung tamtak a chiehnip a, ram dang dang a kângkai pei bawk a. Hi helna chikhat, hartharna hin Islamic rambung tamtak hai a keikhâwm bawk a nih. 1982 khan Israel in Lebanon a rûn a. Kha Indona kha 1982 Lebanon War, (the Second Israeli invasion of Lebanon ti a hriet) a nih. Lebanon hai hangpuina ding le Israelhai dolêt na dingin Iran hangpuina le Iran Supreme Leader hmasatak Ruhollah Khomeini remruotna in Shia Muslims ta ding bîk deu a ‘Hezbollah’ hi indin a nih. Hezbollah (Islamic Resistance in Lebanon) firfiek pâwl hai hi ‘Party of God’ tia hrietlâr an nih. [4]

Israel Airstrikes le a Bêbâwm

1979 a Islamic Revolution a um hma chen kha chu Israel leh buoina hran taluo an tuok ngai meu nawh.  Islamic Revolution lei hin Israel chungah nunrâwngna, tharum insuona a hung um ta pei a. Ruhollah Khomeini khan Israel ram hi ‘dân lova Muslim ramah umna’ le ‘Thlangtieng ramhai awpdena a nih’ tiin Israel chungthu ‘Axis of Resistance’ a hril hin Middle East buoina a suksosâng an a. Lebanon ah Hezbollah, Gaza Strip ah Hamas, Yemen ah Houthis hai an hung che ta pei a nih. Chun, a chungah Nuclear siemna hmunpui ei hril tahai khi a sukhrât pei bawk. Israel ta ding chun ngaizam el chie a ni nawh. April 2024  le October 2024 a hai khawm khan vân boruoka inkâpna hi a lo tlung rawp tah. 

Israel Strikes (June 2025)

June thla 2025 khan Israel Prime Minister rorum tak le huoisen tak Benjamin Netanyahu inrawina in ‘Operation Rising Lion’ ti hming chawiin beipui a hung thlâk ta thut el. Hi Operation hi Numbers 23:24, “Ngai ta, mipuihai chu sakeibakneipui angin an tho a, Sakeibaknei angin an inchâwm tho a: An sase an fâk hma chun zâl naw ni hai a. An sase thisen chu an dâwn hma chun,”  bêsan a anphuok a nih.[5]

Fighters 200 ha hieng F-35I Adir fighters, American F-35 Lightning II stealth strike fighter hai hmang in Iran in Nuclear a siemna hmun hai chu a hung bei ta chum chum el.

13 June, 2025, 06:30 IDT (Israel Daylight Time) (IST a chun 9:00 AM) chun, Israeli Air Force haiin thâwk nga dingin vân boruok a inthawkin  (air strikes) Israel Fighters 200 hmangin puokthei (munitions) 330 thlâkin hmun 100 a bei el taa. Khawvel a dêng suok nghal. Hi beina a hin Iran's uranium enrichment facility at Natanz, Isfahan province le Nuclear siemna hmun dang tamtak a suksiet a nih. Nuclear siemna hmun hieng Khondab le Khorramabad hai khawm hi beina hin an hangsa bawk.[6]

Hi beina hi ‘The Institute for Intelligence and Special Operations (Mossad), Ministry of Intelligence Israel’ in thiem taka a remruotna hmanga a bei a nih. Iran hai Air Defense hriet derloa vân boruok a inthawka a bei theina hi Mossad hai lei a nih. Mossad hi December 13, 1949, khan Israel Prime Minister hmasatak David Ben-Gurion thurâwn dungzuia Central Institute for Coordination dinga indin kha a nih. Mossad innghatna thupui chu- Inhuoina var um nawnaa chun mi an tlu hlak a, Thurâwntu tamtakhai lai ruok chun himna a um ["For want of strategy an army falls, But victory comes with much planning." (Proverbs 11:14)] ti hi a nih.[7]

03:00 IDT vêl chun Israeli Defense Minister, Israel Katz chun Israel ram pumpui a emergency a puong a, Iran in a hung thungrul ‘preemptive strike’ thei zing thu puongin inrâlringna thil ri (siren) chu an ri so veng vung nghal a nih.[8] 

18:46 GMT (IST 12:16am) chun IDF chun an hmunpui Isfahan Nuclear Technology/Research Center, an bei thu a puonglang a, Tabriz Airport bul hnaia Nuclear siemna, Shiraz le Natanz Nuclear Facility hai hi Israel fighter hin a bei nawn nâwk a. Hamadan Airbase le Parchin military base bâka  Fordow Fuel Enrichment Plant hai khawm khu rum rum khawp in a bei a nih. Hi ni hin Mohammad Bagheri, Chief of the General Staff of the Armed Forces of the Islamic Republic of Iran, Hossein Salami, Commander-in-Chief of the Islamic Revolutionary Guard Corps (IRGC) le Gholam Ali Rashid, Commander of the Khatam-al Anbiya Central Headquarters hai hangin, Iran sipaia lulawk hal a that a nih.

14 June, 2025, zîngkar inhma tak in IDF hai hin Tehran's Mehrabad International Airport an kâp nawk a, IDF Chief of Staff, Eyal Zamir le IAF Commander, Tomer Bar hai chun Tehran chu lûtchil thei dingin lampui an in singsat zo vawng ta thu an puong. Iran thupuongtu chun Iran sipai officer lien General Gholamreza Mehrabi, Deputy Head of Intelligence, Armed Forces General Staff, le General Mehdi Rabbani, Deputy Head of Operations hai chu martyred an ni thu an puong zui a.[9] Hi ni ma hin Iran Ministry of Defence Headquarters le Organization of Defensive Innovation and Research Building an bomb bawk a nih.

15 June, 2025, Tehran ah Ministry of Justice building bâka vuongna thau thunna hmunpui Mashhad Shahid Hasheminejad International Airport an bei bawk a, hi hmun hi Israel ram a inthawk 2,300 kilometres deu thawa hlaa um a ni a, Israel chanchin a, hieng anga hlaa operation IDF hai in anthaw hla tak niin an hril.

16 June, 2025, khan Tehran ah Iran Command Center of the Quds Force an bei sunzawm nâwk a, Parchin military installations dâm, Tehran le Qom inkâra sipai râlthuom  tamtak umna an suksiet bawk a nih. IDF Brigadier-General, Effie Defrin chun Iran's missile launchers 30% an suksiet thu a puong. Kermanshah ah Farabi Hospital dâm,  Iranian state broadcaster IRIB (Islamic Republic of Iran Broadcasting) in live broadcast a nei lai an bomb bawk a nih.

17 June, 2025, America President, Donald Trump in Tehran suoksan vawng dingin a vau a. IDF in Iran sipai Major-General, Ali Shadmani chu Commander of Khatam al-Anbiya Headquarters a ruot zo char in a that nâwk nghâl a, Ali Shadmani hi Lt. Gen. Gholam Ali Rashid âiawtu dinga ruot thar hlawk a nih.

Tuta um a Israel sipai IDF haiin Iran sipai lulawk an thathai hi an namei naw hlê. Iran Scientist ha le suongum tak tak mi 10 vêl anthat ta bawk.

Iran in a beilêt

IDF Brigadier General, Effie Defrin, hril dân in Shahed drones 400 chuong hmang in Iran in Israel a hung beilêt thu a hril. Shahed drones hai hi Shahed Aviation Industries Russia le hangruola an siem a nih. Russia khawmin Ukraine beina khan a hmang nasa hlê. Tel Aviv dâm, The Kirya military headquarters, Begin Road a mi hai dâm, Ramat Gan, Rishon LeZion, Bat Yam le Rehovot, Kiryat Ekron a mall ropui deu deu hai dâm, Rehovot ah ‘The Weizmann Institute of Science, Scientific Research Center’ dâm, Caesarea ah Prime Minister Netanyahu a chengna hmun tieng dâm, Bnei Brak, Haifa,  Petah Tikva le hmun dang dang an hung bei ve a. Israel Air Defense System, Iron Dome, Hebrai awngin ‘Kippat Barzel’ tia hrietlâr chun tamtak a lo kap thlâk a nih.

Israel Air Defense hi thuothum a nei a:

Pakhatna, Iron Dome: rockets, artillery le missiles kap hla rak nawhai lo dangtu, abîkin mipui le building suksiet theina 70 km chen.

Pahnina, David’s Sling: Missiles 300 km chen kap thlâk theina

Pathumna, Arrow-2 and Arrow-3: ballistic missiles 2,400km chen kap thlâk theina.

Tuta um hin missiles tam tak tak, Iran in a ruola a kapdawkna hi tam bêk bêk a, Iron Dome in a lo kap thlâkna (interceptor) hi vawikhat kâpna hi $ 50, 000 anghu a ni a, David Sling hi $ 1 million anghu a ni a, Arrow System a hin $ 3.5 million anghu pei a nih. Chuleiin, an hlutna an thlau bêk bêk, Iran missiles tamtak lo kap thlak vâwng ding chun chânna hi a nasa hlê ding a nih. Tuchen (ei ziek hun chen a) June thla 2025 sûnga Israel le Iran indona hin; Israel mi 24 an thi ta a, mi 600 chuongin hliemna an tuok tah; Iran hi mi 585 thi ta in, mi 1,326 an hliem ta a nih. [10]

Israel le Iran Indona hai hin hun tâwp a thil tlung ding inchikna bîk rieu a suklangna pei a nih. Programme, Function ropui deu tlung ding chun Stage Setting a ul hlak. Hieng po po hi Bible a hrillâwkna a tlung kimna ding le a tlung indik theina dingin lo inremdikna (stage setting) a ni pei a nih.

America in Iran a bei

June 22, 2025 khan United States Air Force le Navy hangkawp in  Iran a nuclear facilities hmun pathum pawimaw tak tak hai chu 22:40 GMT - 23:05 GMT (4:40-05:05 AM IST) inkâr khan a bei ta thut el. Hieng hmun pathumhai hi: The Fordow Uranium Enrichment Plant, the Natanz Nuclear Facility, le the Isfahan Nuclear Technology Center hai an nih. Khawvêl a indona vuongna chunghnungtaka ngai hieng Northrop B-2 Spirit stealth bombers, le Tomahawk missiles hmangin GBU-57A/B MOP (Massive Ordnance Penetrator) 30,000-pound (14,000 kg) "bunker buster" bombs sâwmpali hmanga hieng hmunhai hi suksiet a nih. Hi beina dinga codename hming chu ‘Operation Midnight Hammer’ a ni a, Iran–Israel war June 13 a inbeituona tlung taa US a hung hang ve na a nih. Operation Midnight Hammer hming hi Pentagon thusuok ni naw sienkhawm Jeremiah 23:29 a, “Ka thu chu mei ang a ni nâwm a nih, lungpui khawm suknawitu tubau ang chu? LALPA chun a tih” tia lungpui khawm suknawitu tubau in a hem ang el a US in Iran Nuclear siemna hmunpui hi a hem niin mi tamtak chun an ngai. U.S. President Donald Trump chun "very successful attack" tiin an beina a hlawtling hlê thu a hril.[11]

US General, Dan Caine, Chairman of the US Joint Chiefs of Staff chun Iran beina ding hin US a inthawk fighter hai hi darkar 18 zet hun a lâk thu a hrila, B-2 stealth bombers fighter pasari hmanga vân boruoka tu hmu le hriet lovin an bei thu a hril. Defense Secretary, Pete Hegseth chun ‘Commander in Chief, President Trump thupêk ang chara thaw a ni a, hrâttak a bei a ni a, kan thiltum Iran hai Nuclear siemna suksiet chu kan hlen suok a nih’ a tih.[12]

Ei thuziek lai tak hin Iran-Israel indona le buoina chu thuthar um lovin inkâp chawl lailâwkna nei a nih.

 


[1] https://www.jns.org/why-do-jews-still-live-in-iran/, accessed on 17 June, 2025 at 4:05 pm.

[2] John F Walvoord, Armageddon, Oil and Middle East Crisis…., 27.

[4] “Who are Hezbollah?”  http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4314423.stm

[5] “Israel takes name of Iran operation from Bible verse” https://www.reuters.com/world/middle-east/israel-takes-name-iran-operation-bible-verse-2025-06-13/, accessed on 18 June, 2025 at 1:00 pm.

[6] “US-Iran-Israel timeline: From Israeli attack to Iran's retaliation, US bombing and ceasefire” https://www.usatoday.com/story/graphics/2025/06/17/israel-iran-timeline-maps-graphics/84240285007/, accessed on 18 June, 2025 at 1:55pm.

[7] https://www.mossad.gov.il/about, accessed on 18 June, 2025 at 1:55pm.

[8] Emanuel Fabian, “Israel begins preemptive strike against Iran, defense minister says; sirens wail across Israel”  https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/israel-begins-preemptive-strike-against-iran-defense-minister-says-sirens-wail-across-israel/, accessed on 18 June, 2025 at 2:10pm.

[9] “Iran confirms two more senior generals killed in Israeli strikes” https://www.timesofisrael.com/liveblog_entry/iran-confirms-two-more-senior-generals-killed-in-israeli-strikes/, accessed on 18 June, 2025 at 2:10pm.

[10] “Live Updates” https://www.thehindu.com/news/international/israel-iran-conflict-missile-strikes-tehran-khamenei-netanyahu-june-17-2025-live-updates/article69703297.ece, accessed on 18 June, 3:15 pm.

[11] Thomas Mackintosh & Nadine Yousif , “What we know about US strikes on three Iranian nuclear sites” https://www.bbc.com/news/articles/cvg9r4q99g4o, accessed on 25 June, at 10:40 AM.

[12] Matthew Olay, “Hegseth, Caine Laud Success of U.S. Strike on Iran Nuke Sites” https://www.defense.gov/News/News-Stories/Article/Article/4222533/hegseth-caine-laud-success-of-us-strike-on-iran-nuke-sites/ accessed on 25 June, at 10:50 AM.

Bible-a Israel Hrillâwkna

Bible-a Israel Hrillâwkna

Bible-a Israel Hrillâwkna

Isu Krista a hung hmasa khan mi po po intlan an ni theina dingin a hung a, a phutin Juda mi ta dingin, chun, Grik (Jentail) mihai ta dingin ti ei hmu. Hi taka Grik ti hi ‘Hellēni’ ti a ni a, KJV, NIV le NLT a hai chun Jentail tiin an sie. Vângduoi thlâk takin Israelhai in an Messie dingin an lo hnâwl a (Is.53), an tlûkna chu Jentailhai kuoma chun sandamna a hung tlung ta lem a nih.

Amiruokchu, Israelhai vângneina chu Pathien hnam thlang an ni tlat el hi a nih. LALPA in Pathien ta dingin hnam inthieng in ni sih a, leilunga hnam po poa inthawk ama chanpuol bîk ni dinga LALPA in Pathienin a thlang cheu a nih (Deu.7:6-7). Pathienin hnam po poa inthawk ama chanpuol bîk ni dingin a thlang bîk thu ei hmu. Chun, Abraham, David Thuthlung a hai khawm chieng takin ei hmu bawk.

(1)   Israel indara umhai huoikhâwm nâwkna

Deu. 30:1-5 a chun Israel indara umhai huoikhâwm an ni ding thu ei hmu. ‘LALPA in Pathienin hnam tin laia a sukdarna cheua inthawk chun huoi khâwm nâwk a ti cheu’ tiin châng 3naa chieng takin ei hmu. Hebrai awng chun Kibbutz Galuyot (קִבּוּץ גָּלֻיּוֹת,) ti a nih.  'Ingathering of the Exiles' amanih ‘the Ingathering of the Jewish diaspora’ tina a ni tak. Pathienin Mosie kuomah Israel ram an lût hma daia a lo tiem ta kha damte te in a hung indik pei a nih. Israel pieng hma dai 1948 hma khan inan ta sienkhawm Israel ram a hung ngir an a inthawk hin nasatakin Israel mi sukdara umhai, an ram tieng an kîr huou huou an chau a nih. Israel mi Israel ramah an kîr theina dingin dân pawimawtak el Israel in July 5, 1950 khan a passed a, chu chu ‘The Law of Return’, ok ha-shvūt (Hebrai in חוק השבות, ) ti a nih. Hi dân hi Israel rorêlna insângtak Knesset in a pawmpui le a passed a nih. Hi dân hin Juda mi Israel ah hung kîr a, um theina dân le Israel khuo le tui nina (Israeli Citizenship) pêk theina a nih. Hi dân hi Israel hmathlîrtu ropui (visionary) Theodor Herzl, Father of Modern Political Zionism ti a anko hiel, Israel sawrkâr khawm in ‘Chozeh HaMedinah’ (חוֹזֵה הַמְדִינָה),  'Visionary of the State' ti nina insângtak an pêk hrietzingna dinga, a thi champha ni tak hi ‘The Law of Return’ an siem naa an hmang a nih. Theodor Herzl khan ‘Juda mi taphâwt in a rama hung kîr theina “oleh” (pêm) chanvo a nei’ a lo tih. Israeli Prime Minister hmasatak David Ben-Gurion khawm khan hieng hin a tih, ‘Ram danga Juda umhai khuo le tui nina pêk dân a ni naw, hmun dang danga Israel sukdara umhai an ram (homeland) le inkungkaina nghettak a siem theina dinga hung kîrhai chanvo pawimawtak a nih.’  Hi enkawltu le mawphurtu dingin ‘Ministry of Aliyah and Integration’ ti Israeli Ministry hnuoia a hran tawpa siem hrim a nih.

Kum 1948 hnunga Israel mi, Israel ramah kîr hi mi maktaduoi 3.3 an chuong tah.[1] Worldometer in a tarlang dân in Israel mihriem tam dân (population) hi June 2025 a chun mi 9, 513, 810 niin a ziek lang. 1955 khan mi 1, 599, 497 chau an ni a, khawvêl a population tam dân dungzuiin 120na an hluo phâk chau, 2025 hin mihriem tamna tak 98na an hau tah. Israel rambung a ngir an 1948 khan mi 806,000 chau in a bul an an kha tuhin chu tamtak in an pung tah. [2] 'Ngai ta u, ka lunginsenna le ka iumna le, ka lunginthaka anni ka hnawt hmangna ram po poa inthawk chun anni chu kei khâwm ka ta; hi hmuna hin hung huoi nâwk ka ta, himtakin inchêngtir ka tih; (Jer 32:37) hi hung indik ngei bawk a tih. Kumsâng lalram hun pha leh himtakin Lalpa Pathienin inchêngtir tâng a tih. Zohnathlâk tamtak hai laia Israel Diaspora (Israel mi) anga lo insâl ve hai hi a ulna a um nawh. Hamhatna beiseina lei a ni deu tak el âwm. Krista zârah ei hamhatna le malsawmna ei dawnghai po po hai le Krista Mo ngei ei nina dinghai hi ei hriet zing nuom a um.

(2)  Israel Siemṭhat/Indinthar nâwkna

Israel siemhatna le indinthar nâwkna thu hi Bible a tamtak zieklang in a um. Isai 32 châng 1na chun ‘lal pakhat chu feltakin lalah hung a ta, mi lienhai chun rorêlna felin ro rêl an tih’ ti ei hmu a, a sunzawmna châng 2-8 inkâra Israel in Pathien thuhrilhai chu an ngaisak ta ding thu hrilin, hieng hin a tih: ‘hmutuhai mit chu fie naw naw nih a, hretuhai na chun ngai a tih.’ Isai 43:3-4 a, “Kei hi LALPA in Pathien Israelhai Mi Inthieng, nangni sandamtu ka ni sih a; nangni intlanna dingin Aigupta ram ka pêk a, Ethiopia le Seba ramhai chu nangni aiah ka pêk a. Ka ngaia hlutak in na, mi inzaumtak in na, ka hmangai bawk cheu leiin, nangni aiah mihai pêng ka ta, in hringna aiah mi tin pêng ka tih.” tiin. Châng 7na chen ei tiem lem chun Israel a la’n indinthar ding le siemthar an ni ding thu a hril.

Ezekiel 37 a Ru âwl phairuom ei hmua, châng 5-6a ‘Hieng ruhai kuoma hin Lalpa PATHIEN chun hieng hin a tih: Ngai ta u, nangniah thuok inlûttir ka ta, hung hring in tih. Nangnia chun thahai sieng ka ta, taksain in chungah hung sukbit ka tih, chun, vunin inkhum ka ti cheu, nangnia chun thuok sieng ka ta hung hring in tih; chun, LALPA chu ka nih ti mi hre tâng in tih,’ a ta. Hi thupêk ang hin simkhawlei a hung inhnîng a, ruhai chu mâni zawmpui sengah an hung fe khâwm tah a, thahruihai chu a um a, taksa chu a hung insukbit a, an chunga chun vun chun ân khum tah a.., chun, thli chu annia chun a hung lût a, an hring tah a, an kein, sipai pâwl nasa êm êm el angin an hung ngîr suok tah a’ ti ei hmu. Hrillâwkna tienga mi thiem (Prophectic Scholars) hai le Thuthlung Hlui hrilfietu hieng Iain M. Duguid, Daniel I Block, Leslie C. Allen hai chun Thlarau le taksaa Israel tungding nâwkna le inthuomthara an um ding thu, Pathienin zâwlnei Ezekiel a lo inhmutirna ni takin an hril.[3] A famkima a tlung indikna chu kumsâng huna nîng a ti tiin John Walvoord chun a hril.[4]

(3)  Israel mi po po sandamin um an tih

Unauhai, hi thurûk hi in hriet naw ka nuom nghâl si naw a, chuong naw chun intivar in tih; Jentail famkimna a hung tlung hma chun Israel mi henkhat chungah ngawngna a hung tlung hri phawt a nih, ti hi. Chuongchun, Israel mi po po sandamin um an tih; “Ziona inthawkin Sandamtu chu hung suok a ta, Jakob kuoma Pathien ngaisak nawna sukbo a tih. (Rom 11:25-26)

Martyn Lloyd chun, ‘Tirko Paula hrillâwkna ropuitak laia mi a ni a, Bible hrillâwkna inchiktlak a nih. Thuthlung Thar a “thurûk” ti hi mihriem varna ringawta hriet theilo amiruokchu Pathienin a suklang le hrillang a ni rawp hlak’ a tih.[5] A hrilpeina a chun, Paula hin Israel a mal mala a hrilna ni lovin hnam an nina anga (Jewish nation) a tinzâwn a nih. ‘Ngawngna’ ti hi KJV le NKJV chun ‘mitdel (blindness) in a hmang. Tuhin Israel hin ngawngna a nei leiin Isu Krista Messie a nina, Sandamtu a nina hi an hnâwl a, an pawm nuom nawh. Hitaka sandamna hi Llyod chun, ‘Israel ta dingin Sandamna dang a um chuong naw, mi dang sandamna le anni sandamna hi angkhat a ni ve ding a nih. Sandamna lampui Bible a pakhat char a hril; chu chu ringna a nih, Isu Krista ringna naw chun sandamna Bible a ei hmu naw hrim hrim leiin sandamna dang um ei hriet naw a, um bawk naw ni a, um thei ngai bawk naw nih. Juda ringtuhai le Jentail ringtuhai sandamna ang chie hi an ta dinga sandamna chu ni veng a ti,’ a tih[6]

James Montgomery chun, ‘Rom 11:26 hi hun tâwpa Pathienin a thutiem a sukpuiltingna dinga Juda hnam po po  Israelhai hi Krista an Messie-a an ring theina ding hun a la siem pêk ngei ding a ni leiin “Israel mi popo sandamin um an tih” a ti a nih’ a tih.[7] Montgomery hin Juda mi lekhaziektu le theologian, an sakhuo huoitu tamtak haiin Isu an ngaidân hai a lâkkhawm a, Isu an Lal le Sandamtu-a pawm le ringtu le Messie-a pawmtu chu tuhrie hin chu la um naw hai sienkhawm, Isu an ngaidân hi suon (generation) a dang pei ang hin, a hung dang pei ta leiin inhawngna tak hi an hung nei pei niin a research na chun a hmu. Tirko Paula in hmatienga hnam pumpui inlamlêtna huna an ngirhmun ding a hrilna a hin chu Krista hi an la pawm ngei ding a ni ti hi ei khawvêl inher dân khawm hin hriet thei a ni a tih. [8] Covenant Theologian (Thutlung tukver a inthawk) henkhat le Liberal Theologian (pawmzamtu hai) chun Isu an ring le ringnaw thua ni lovin Pathien Thuthlung a ni leiin ‘Israel mi popo sandamin um an tih’ a ti chun sandam an ni el ding a ni tia pawmtu an um bawk.

Michael F Bird chun, ‘Israel sandam an ni thei dân ding pathum a hrila- (1) Isu Ringna leiin (2) Isu Hung Nâwk huna thilmak tak tlung leiin (miraculous act) (3) Thuthlung nau an ni leiin Thuthlung sukdikna dingin. Hi taka ‘sandamin um an tih’ ti hi andawt dân hriet a ul. Pakhatna, Paula in indawt neiin a ziek, Jentail famkimna a hung tlung hma chun Israel (mi henkhat) chungah ngawngna a hung tlung hri phawt a nih, a tia, Israel sandamna hi Jentail tamtak sandamna an chang hnung famkimna a tlung zoa, ngawngna a tlung hri phawt ding a tih. Pahnina, a hma chara tlung zo hin a hril zawmna dingin ‘chuongchun’ a hung hmang a, Israel mi po po sandamin um an tih a ti a nih. Hi taka ‘sandamin um an tih’ ti hi σωθήσεται (sōthēsetai) a ni a, hmatieng hrilna (future tense- Future Indicative Passive a nih). Pathumna, châng 26-27 hi Thuthlung Hlui Is.27:9; 59:20 le Jer.31:33 hai a inthawk lâksuok a ni a; Isu Hung Nâwk huna Simna neia Krista tieng an kîrna hrilna tieng khawm ni thei anga Covenant Theologian hai in anhril hi âwm tak khawm a nih. Michael Bird chun, Paula lekhathawn hi 1:16-17 a ‘tûkhawm a awihai po ta dinga SANDAMNA chu Juda mi, Grik mi ta ding khawm a ni thu a hril. Hab.2:4na ‘Mi fel ruok chu a RINGNA lei chun hring a tih’ a ti bawk.  Rom 4:1-25 a chun, Juda le Jentail hai ta dingin RINGNA pawimaw zie hrilin thutiem lei ni lovin ringnaa felna lei a ni lem ti ei hmu. Rom 9-11 a Israelhai a thlangna hrilin a thuhril tak chu sandamna chu ringna lei a nih – 9:30,33 a ‘ringna leia felna, ringna leia muolpho nawna; 1:4 a Krista ringtuhai chu felna an hmu, 5-8 a ‘ringna thu’ chang 9na a ‘i bauin “Isu chu Lalpa a nih” tia i an a, mithi laia inthawkin Pathienin a keitho ti i lungrila i ring phawt chun sandamin um i tih’ châng 14-17na hin ‘Isu Krista chanchin hril le awi a ni theina ding, ring a inthawk hrietna, hrietna chu Isu Krista leiin a hung um’ ti ei hmu. Israelhai buoina tak chu an ringnawna (unbelief) tak hi a nih (Rom 9:32; 11:20, 23). Chuleiin, Sandamna dinga lampui umsun chu Isu Krista Ring hi a nih. Hi ringna hin Pathien le inzawm nâwkna a um thei chau, chuleiin, Israel sandam thei dân pathum a chungah hrila umhai laia a pakhatna char hi a nih.[9] Isarel hnam pumpui inlamlêtna a la tlung ding a ni leiin hi taka ngawngna hi um ta nâwng a ta, Isu an hung ring thei ve ta ding a ni ti hi ring a um.

BECNT (Baker Exegetical Commentary on New Testament) ziektu Thomas R. Schreiner, NICNT (New International Commentary on New Testament ziektu Douglas J Moo, ZECNT (Zondervan Exegetical Commentary on the New Testament) ziektu Frank Thielman, NIGTC (The New International Greek  Testament Commentary) ziektu Richard N. Longenecker hai hrilfiena (Commentary) ei tiem chun ngaidân dâng dâng an hung phawrsuok deu vawnga, hi chungchâng hin Paula in ‘thurûk’ a hung hril kher hin umzie a um hlê niin an hrila, Krista intlanna sandamna (Saving acts of Christ) hrilhnuol si lova sandamna an changna ni tak dingin an ring.

Israel Sandamna hi henkhat chun ‘Israel Sonderweg’ (Special Way-Lampui dang bîk) tiin an hril hlak. Sonderweg hi German awnga ‘lampui dang bîk’ tina nih.[10] Hi ‘Sonderweg’ hi Thuthlung nau an nina leia Sandamna lampui dang bîk nei dingin an ngai hlak. Scholar thenkhat chun Tirko Paula hin ‘Israel sandamna hi Thuthlung a kawpde sa angin an hril a, Jentail Sandamna ruok chu Krista Ringna hi Thuthlung thar (new covenant) angin an hril. Amiruokchu, Bible a hieng anga he hawpna hi an ziek ei hmu nawh. Missionary tamtak chun Juda mihai kuomah chanchinha hril hi thaw mâkmawa an ngai a nih. Catholic Theologian pakhat chun, ‘Judahai kuomah Isu Krista Chanchinha hril hi an indikna chanvo bawsietna a nih’ a lo tih. Amiruokchu, an indikna chanvo bawsie a, chanchinha ropuitak an dawng leia chatuon hringna an nei hi a ropui lem a nih. Tirko Paula hin mi po po  Juda le Grik (Jentail) mihai ta dinga sandamna Rom 10a a hrila, ‘Lalpa pakhat an rênga chunga Lalpa a nih; ama lamtuhai po chungah chun hatna a hau si a, “Tûkhawm Lalpa hming lam taphawt chu sandamin um an tih,” a ti a nih. Chuleiin, Juda mihai kuomah khawm chanchinha hril hi a pawimaw hlê. ‘Anleh an awi naw chu iengtin am lam an ta? A thu an hriet naw chu iengtin am awi an ta? Thuhriltu um lovin iengtin am hireng an ta? Tir an ni naw chun iengtin am thu hril an ta? “Thil ha chanchin lâwmum intluntuhai ke chu a va mawi de!” tia ziek ang khan’ tiin Tirko Paula in chanchinha hrildar a pawimaw zie a hril a nih.

“Israel mi po po sandamin um an tih” ti chungchâng hi John F.Walvoord chun, ‘Pathien thiltum Jentail chungah a thaw ding thaw zo phawt a ta, chu zo a Israel chungah a tlung ding’ niin a hril. Israel hnam pumpui inlamlêtna (Israel Conversion) a tlung pha chun Israelhai lungril ngarna an neina dâm, ngawngna le an mit indelna hai lâkhmangin a um ding a na, chanchinha hrildarna nasatak tlung bawk ding a ni leiin, an hung har suok ta ding a nih. Lungril ngarna le ngawngna hi Krista chanchinha a inthawka pêthmangna a nih. Hi ngawngna tak hi Pathienin Kohran chungah a thiltum a sukpuitling zo phât hartharna tlung a ta, Pathien kuom tieng an ngha ta ding a nih. Hi lei tak hin a ni ‘Ziona inthawkin Sandamtu chu hung suok a ta, Jakob kuoma Pathien ngaisak nawna sukbo a tih’ a tina san chu. John F. Walvoord chun, ‘hi taka Israel sandamna hi mimal sandamna hrilna ni lovin Israel hnam pumpui sansuokna (national deliverance) nîng a ta, Jentail hnamhai hnawchepna, hnengdena a tâwp ta ding thu a hrilna a nih. Chuleiin, suolna thilthawtheina a inthawka sandamna amanih thiemnawchangna a inthawk thiemchangna sandamna niin a’nlang nawh’ a ti bawk. A hril peina chun Thuthlung Hluia Ziona Krista hung ding hi a lo hril rawp ta hlak.[11] A hriltak chu Isu Hung Nâwk na hrilin Ziona inthawk Israel chungah le khawvêl pumpuia ro a rêl ding thu a nih. Hi taka Zion hi Jerusalem le thuhmun Bible a hmun tamtaka a hril ang kha a nih. Krista rawia rorêl chu danglam ta hlêng a ta, Israel kuomah Pathien thutiem sukpuitlingin chatuona an ram ni tâng a ta, hi huna hin Israel hnam pumpui chu thlaraua hartharna ropuitak tlung tâng a tih. Mi henkhat Kumsâng rorêl pawm nawtuhai chun, hi tak hi an hnâwla, an pawm nuom ngai nawh, amiruokchu Rom 11:25-27 hi Isu Krista Hung Nâwkna le Kumsâng lalram le inzawm naw chun a hrilfie dân dang a um nawh’ tiin John F. Walvoord chun a hril.

Thukhârna

Israel chanchin hi ngai nuom um tak a nih. Chanchin sei tak le mak tak tak nei an ni bawk leiin hnam danglam Pathien hnam thlang an ni hrim a nih. Israel ram a hung pieng dân dâm, hmêlma ihuolkhum a um an ni zie dâm, ram chite nisi ram ropui deu an ni dân hi mak ti naw ruol a ni nawh. Thuthlung nau an ni angin an chungah thuthlung tam tak Pathienin a siempui leiin, Bible hril ang takin a la hung tlung indik vawng ding a nih.  Israelhai hun a la tlung ding a na, chu huna chun an lungril ngawngna po po sukbo a ni ta ding a ni leiin Krista an Messie a pawmin ‘Isu Krista chu Lal a nih’ tiin an pawm ve ta ding a nih. Chu huna chun Sandamna hi an la chang ve ngei ding a nih ti hi ring a um. John Piper a thuhril hin khâr ei tih, “Israel hnam pumpuiin Krista hi ringa sandama an um hun ding hi a la hung tlung ngei ka ring.”



[1] David Israel, “Statistics Bureau: 3.3 million Jews Made Aliyah Since 1948” https://www.jewishpress.com/news/israel/aliyah-israel/statistics-bureau-3-3-million-jews-made-aliyah-since-1948/2019/12/16/, accessed on 25 June, 2025 at 11:30 AM.

[2] “Israel Population” https://www.worldometers.info/world-population/israel-population/, accessed on 25 June, 2025 at 11:50 AM.

[3] ref. Daniel I. Block, The Book of Ezekiel Chapters 25-48 in NICOT; Iain M. Duguid, Ezekiel in NIV Application Commentary; Leslie C. Allen, Ezekiel 20-48 in WBC.

[4] John F. Walvoord, End Times Prophecy: Ancient Wisdom for Uncertain Times (Colorado Springs: Davic C Cook, 2011), kindle location 1370 of 2687.

[5] D. Martin Lloyd Jones, Roman: Exposition of Charpter 11 to God’s Glory (London: Banner of Truth Trust, 1998), kindle location 3403 of 5867.

[6] Lloyd Jones, Roman…, kindle location 3763.

[7] James Montgomery Boice, Romans Volume 4: An Exposition Commentary- The New Humanity Romans 12-16 (Grand Rapids: Baker Publishing House, 2005), kindle location 32414 of 46312.

[8] Boice, Romans…, kindle location 32557.

[9] Michael F Bird, Romans in The Story of God Bible Commentary (Grand Rapids: Zondervan, 2016), kindle location 9228-9303 of 19624.

[10] Reidar Hvalvik, “A ‘Sonderweg’ for Israel: A Critical Examination of a Current Interpretation of Romans 11:25-27,” JSNT 38 (1990). 87-107.

[11] Ps.14:7; 20:2; 53:6; 110:2; 134:3; 135:21; Is. 2:3; Joel 3:16; Amos 1:2.