Wednesday, 12 August 2026

Hitler Kraws le Ringtu Nun

Hitler Kraws le Ringtu Nun

Hitler Kraws le Ringtu Nun

Pastor Johny Laldinthar F Tusing,

Published in Hmar Christian Fellowship Pune, Silver Jubilee Souvenir (2001-2026)

Thuhawngna

Hmar Christian Fellowship Pune (HCFP) in kum sâwmhni panga hmêl lawm um tak el a lo hmu el ta hi a ropuiin lâwm a um hlê. Hi chen mi huoitu Lalpa Pathien chu inpâkin um raw se. Hi Silver Jubilee le inzawma Souvenir buotsaia um hi lâwm um ka tia, ‘Hitler Kraws le Ringtu Nun’ ti thupui hmangin Indopui Pahnina khawvêla vuong kîrin darthlalang anga mani (ringtu) hringnun in enfiena dingin hi thupui hi ei ziek a nih.

1.    Hitler Kraws

Hitler Kraws chu Swastika a nih.  Adolf Hitler in Nazi flag sinsiena pawimawtaka a hmang hma kum 5000 hma dai ta khan Swastika hi tienlaia sinsiena pawimaw taka hmang a lo ni ta hlak. Swastika ti thumal hi  Sanskrit ‘svastika’ ti an’thawka lâksuok, a umzie chu ‘vângneina’ amanih ‘hlawtlingna/hamhatna’ tina a nih. Hitler in kraws inkawkal a hmang dân hi Eurasia ramhaia kum 7000 liem taa ‘vân boruoka nisa inher’ inentirnaa anlo nei ta niin an hril hlak. Vawisûn chen hin Hinduism, Buddhism, Jainism, le Odinism haiin an la hmanga, anla ngaina hlê. Abîkin India ramah ‘vângneina, hlawtlingna, hamhatna’ sinsiena in Temple le an inhai ah an la hmang zinga, South Asian rambung a dâm, Europe rama khawm hieng anga hmangtu an la hahnem hlê.[1]

Kum 1920 lai dai ta khan Hitler in Nazi flag le Swastika hi a lo riruong dai taa. German lalram (reich) flag sinsiena dingin a dum, a sen le a var in a hung keikawp ta a nih. Official takin September, 28, 1941 khan Nazi flag dingin a hung hmang an a nih. German awng chun Hakenkreuz ( hooked cross)’ ti a nih.[2] Hitler in ‘Mein Kampf’ lekhabu a zieknaa chun, ‘vawi tamtak ka lo induong hnungin Nazi flag hi ka hung sukfel taa; flag chu rawng sen a na, a lai taka a vâra inkuol sûnga swastika um a nih. A lien dân le a sa dân chena siem vawng a nih. Hi flag hi German mi chun a suong tak ding a nih. Hi sinsiena hi German mi indiktak Aryan chun ropuina tarlangtua neiin Judahai dâm, Nazi Germany hmêlmahai po po a tukdei ding a nih’ a tih. [3]

2.   Hitler Kraws Swastika hmangin Kohran a nghawng dân

Hitler in German ram le a hnam sansuok tumna le a rorêlna sukdetna dingin ram ta dingin thilha tamtak a hung thawa, ram sukhmasâwna, siemhatna khawm theitâwpin a thaw leiin mi a hîpin, mi ringzo a kaia, a thuhne thei vieu el. Kohran chen a thuhnuoia a hung sie el ta a nih.

2.1.         Kohran a hlêm

Kum 1933 khan Magdeburg Cathedral (Biekin) a dean Dr. Martin chun, ‘hi sinsiena sawisêltu le deusawtu taphawt chu German sawisêltu le hmusittu a ni, maichâma swastika flag hin beiseina a pholang’a tih.[4] Germany kohran pulpita inthawk ngeiin Hitler ngaisângna le inzana a pieng suoka, ‘German mihai ta dinga sandamtu (savior) [Hitler] a hung suok tah’ anti hiel.[5]


August 30, 1933 khan Pastor Julius Leutherser chun, “Hitler fe thlengin Krista ei kuomah a hung…a lungril nghetna, a ringna le lungril fîm taka mi dâwnril a nina…sandamtu in a mi hmusuok tah…thil pakhat char thaw ding ei nei chu German ei nina vawnghim tlat a ni, Kristienna nêkin hi hi ngaipawimaw ding a ni…”a tih.[6] Hitler khan kohran kha a hlem hne hlê ti ân hriet thei. Swastika kha Kraws nêkin Pastor tamtakin an ngaina lem tlat. Pathienin a tuma a ko hran, a sie tum ngei khan Nazi rorêlna suol chu an pawm lem tlat. Swastika, Kraws anga cheibâwl, kraws puopa kha Kohran in a ngaisâng lem a nih. Ram ropui indina thohar nâwka German mihai suknui nâwk dinga an mitthla lei a nih. April 1, 1933 in Hitler in Judahai po po sumdâwngna a ditnaw zie inentirna (boycott) a neinaa khawm khan German kristienhai in an thlawp tlat a ni kha. Germany ta dinga ha chu Kohran ta dinga ha angin an hril sâwngin pulpit chenin an khêkpui hlak. Germany-ah Kristien hi Protestant hi hmun thuma he hmun hni lai an nia, Catholic hi hmun thuma hea hmun khat anni ve thung. [7]

Sep.5-6, 1933 khan Synod Inkhâwmpui lien Berlin-ah nei a nia, hi Synod hi ‘The Brown Synod’ ti a nih. Pastor le kohran huoituhai chu hi inkhâwmpuia hin Nazi uniform hâkin Nazi Salute (Heil Hitler) an thaw hiel a nih. Hi taka inthawk hin Pastor tamtakin kohran an suoksan hrim a nih.

2.2.       Kohrana inhena a siem

Kohran hlêmin a um taa, Hitler hun laia Protestant Kohran inzawmkhâwm lientak chu German Evangelical Church,  28 regional churches (Landeskirchen tia hriet) inzawmkhâwm an nih. Reformation-a inthawka suok vawng Lutheran, Reformed, le United kohran an nih. Hi kohran hi uongthau takin ‘Deutsche Christen (German Christians)’ tia inko ngat an nih. Hi kohran hin “positive Christianity” ti hi a khêkpui nasa hlê bawk. Hi kohran inzawmkhâwm a hin Johan Heinrich Ludwig Müller chu Reichsbischof (Reich Bishop) dinga thlang tling a nih. Hitler a uichal, Pastor lemchangtu (puppet pastor) kohran nina indiktak hreloa thuneina (power), neinungna (wealth) le hamhatna (prosperity) hnawttu a nih.[8]

Kohran zeding indiktak inhmanghai dolêttu Kohran khing tieng an lo ngir ve zing el. Kraws indiktaka kengkawa tuor huoma chânna nasatak leh intlawntu kohran chu ‘The Bekennende Kirche (Confessing Church)’ ti an nih. Hi kohran hin thupuong anneia, an thu puongsuok chu ‘The Barmen Confession of Faith’ ti a nih. Hi Thuring Puongsuokna hin ‘Kohran chu Pathien (God) le Pathien Thu (Scripture) a chau antuklût ding a ni, khawvêl thuneina le Führer [Leader-Hitler tina] hi ni lovin’ tiin dettakin an pawm a. Hi Kohran pâwla hin Pastor huoisen le theologian Dietrich Bonhoeffer le Martin Niemöller haiin an inrawi a nih. [9]

Bonhoeffer hi July 20, 1944 khan manin a uma, Berlin, Gespato (the Secret State Police) intângnaa khum a nih. February 1945 khan Buchenwald concentration camp tieng an huoia,  April in Flossenbürg concentration camp ah an sie nâwka. April 9, 1945 khan an khaihlum ta a nih. Ama ruol hin a unaupa Klaus Bonhoeffer le a hnaivai sûng-le-kuo Hans von Dohnanyi le Rüdiger Schleicher khawm an that bawk a nih.[10]

Niemöller ruok hi chu vawi tamtak man in a uma, Concentration camp hieng  Dachau a dâm, Sachsenhausen a dâm khum a ni a, Political prisoner in kum 8 sûng khum dinga thiemnaw chang a nih. May 1945 khan Allied force haiin Nazi an tukdei khan insuo zalên a nia, March 6, 1984 khan kum 92 mi niin Wiesbaden, West Germany a thi ta a nih.[11]

3.   Hitler Kraws le Ringtu Nun

Rom 12:2a, ‘Hi khawvêl dân ang hin um naw unla, Pathien dit zâwng a ha le lâwmtlâk le ha famkim chu in hriet chieng theina dingin, in lungril a thara umin, hung danglam lem ta ro khai’ a ti angin khawvêl dân hi Bible vêkin a mi hrilfie; ‘Khawvêla thil um po po, tisa châkna dâm, mit châkna dâm, dam sûng ropuina tehlêm dâm’ (1 Jn.2:16).

Hitler kraws Swastika hmangin ringtu tamtak Pastor (puithiem) hangsa in hlêmin an uma, pawthmanga umin, suola huoilûtin an um a nih. Damsûng ropuina tehlêm in an mit a sukdela, hîp hmangin an um leiin ‘Hnuoi machi in nih’ ‘Khawvêl var in nih’ ti khawm hre talo khawp hielin dawivêtin an uma, an alna inhmangin, khawvêl var an nina thup hmangin an um a nih.

Vawisûna ringtuhai abîkin khawpuia (metropilitan) a chêng le khawsahai hi Hitler Kraws Swastika hi Indopui pahnina lai angin ei hmu ta naw el thei. Amiruokchu, hieng ang Swastika angna neia mi zawrtu, mi hlemtu, mi thlemtu, mi sukbuoitu hi a la um zing a ni ti hi ei hrietzing ding a nih.

‘Khawvêl thil (wordliness)’ hi henkhat chun langthei thil (external) anga ngaina a um hlak; ei inthlawppui mihriemhai (peers), ei fena hmunhai (places), ei thilthaw (activities). Langthei thila inan ni lovin sungrila (internal) bûkhuor a ni lem. Mihriem lungril put dân (atttitudes) an’thawka inan vawng a nih. ‘tisa châkna’ hi taksa nuom zawng thaw nuomna, taksa suklungawina (gratifying) a nia; ‘mit châkna’ hi ei thil hmuhai inhnarna, nei nuomna, khawvêl thil (god of materialism) chibai bûkna a nia, ‘damsûng ropuina tehlêm’ hi a puopa, a tehlêm, chapona le uongthauna nei dinga ngirhmun insâng, chan hatna le hamhatna ban tum awk awk, hnawt lawm lawmna a nih.

Hienghai hmang char hin Evi kha rûlin (satanin) a thlêm a nia, chuongang bawkin Isu kha thlalêrah thlêm a ni bawk. Setan tactic hi a la pângngai zinga, hienghai hmang vekin a mi la bei zing (tactical strikes) a nih.

Hitler hun laia ringtuhai, kohran kha hieng ang hmang char hin ‘Hitler kraws Swastika’ hmanga thlêm anni a, tlûkna-in anhmang pha der a nih.

‘Tisa châkna’ hmangin Kraws hi ei inphatsan am aw? Nupa nisi lova nupa ang ela khawsa, um hmunkhat (living together; cohabitation) inphalamna nei der ta lo, inthiemnawna khawm nei hran chuong lo eini chun Hitler Kraws Swastika in a mi dawivet nîng a tih.

‘mit châkna’ hmangin khawvêl thil ei mitin ei hmuhai hin a mi sukchau el am, chibai bûkna in anchang lem am? Deutsche Christen tia kohran intiveitak Hitler kraws Swastika hnuoia kûna chibai bûktuhai ang khi ei ni el am? Khawpuia zalênna ei nei lei ringawtin mitinvaina (chienglo ruoi) in hun ei hmang el am aw?

damsûng ropuina tehlêm’ hin ei sinthawnaa depdêna antlun el am? Ringumnawna, indiknawna, hamhatna ding a ni phawt chun Krista khawm sira hnâwla, mihai hmuhawia insukthlarau mi nâwk ang lawi si, ringtu hatak anga insuknâm nawk ang lawi si eini chun Isu’n Pharisaihai le dân inchûktirtuhai kha ‘vervêkhai’ a tihai ang kha nîng ei tih. Vervêkhai chu ‘hypocrites’ ti a nih. Hypocrites chu Greek awngin ‘hupokrites’(ποκριτής) ti a nia, ‘lemchangtu (actor)’ amanih ‘hmaikâwr buntu’ tina ang a nih. ‘Mani nina tak thupa thildang daia insuklang’ tina ang a nih. Lutheran pastor ni ve bawk Theologian-a insâl Ludwig Müller in Reichsbischof (Reich Bishop) nina; ngirhmun ha le chanvo ditum tak Hitler thuneina inawmpuitu ang khi eini chun mi lungsietum tak eini ding a nih. Hitler a thi hnungin Müller hi beidawngin 31 July 1945 khan Berlin ah ama le ama anthat (suicide) a nih.

Tirko Paula in ‘khawvêl dân ang hin um naw inla’ a ti hin Isu Krista chanchinha le inpelsawl, Pathien Thu le inkal thil hrim hrim hieng inhawtirna (pleasure), rothil (possession), chanvo ha (status) hai hi hnawt loa, bânsan le mâksan dingin ami ti a nih. Hitler kraws Swastika leia Kohran le ringtuhaiin an lo suksuolna kha ei sunzawm naw hrâm nuom a um.

4.   Lunginsietna Man Tam Ringtu Hringnun

Khawvêl hi a châkna pumin a bohmang zing a nih, Pathien ditzawng thawtu ruok chu kumkhuoin um zing a tih (1 Jn.2:17). Khawvêl thil hrim hrim hi sâwtdailo, detlo le hlunlo (temporary) a nih. Ei chengna khawvêl ngei khawm hi hlunlo ding a na, Pathienin a siemthar hun la tlung a tih. Hi damsûng tawite hun, hlunlo rama hin khawvêl boral ruola boral ding tamtak hin mi huoihmang pal a ti inlau a um hlê. Hitler kraws swastika hi ei kâwl le kieng, ei sîr le vêla hin fâk ding zawngin an vêl ruoi a ni ti ei hrietzing nuom a um.

Dietrich Bonhoeffer chun ‘Pathien dit zâwng a ha le lâwmtlâk le ha famkim chu in hriet chieng theina dingin, in lungril a thara umin, hung danglam lem ta ro khai’ ti hi a hrietzing leiin ama mimal hlawkna ding khawm tlânsanin, a chan hatna ding le a hamhatna dinghai po po chu teploa ngaiin Pathien dit zâwng a ha le lâwmtlâk le ha famkim tieng chu en zingin a thlang lema, hun khir le hun rinuma khawm, a lungril a thara umin a danglam lem a nih. The Cost of Discipleship ti lekhabu kum 1937-in a zieka, Christianity Today chun ‘lekhabu ha’ laia a thlang, ‘mi tamtak thuhnê thei lekhabu’ tia a pawm a nih. Costly Grace le Cheap Grace ti a zieka. Kuhi vawisûn chena ei darthlalang ding chu a nih.

4.1.        Lunginsietna man tam

Pathien Thu ang taka nun khal, tuorna le chânna nisienkhawm Krista cheldet tlata ringna kalchawina a nih. Nina insangtak, ngirhmun hat le sum le pai chânnaa khawm Krista chel tlatna nun chu Lunginsietna man tam chu a nih. Kross chu thina inentirna a nia, chu Kross suongtuhai Tirko Paula le Tirko danghai ngei khawm thi chena ringumin an zuina tak hi Lunginsietna man tam chu a nih.

4.2.       Lunginsietna man tlâwm

Kohran ta dinga hmelma iumtak chu lunginsietna man tlâwm hi a nih. Man neilo, hlutna neilo lunginsietna a nih. Lunginsietnaa Sandam ei ni zie chu Eph.2:8a ei hmu. Amiruokchu, hi lunginsietna hmang suolna tak el hi a ni ‘Lunginsietna Man tlâwm’ Bonhoeffer in a ti chuh. Lunginsietna hmaikâwra hmanga khawvêl inchalrempuina, khawvêl thila mit sukdelna, khawvêl hmangaina nun a nih. Suol khawm iengma loa ngaia, nun hmangna a nih. Thil man tlâwm reng reng a tlo ngai nawh. Man tlâwm chu hlutna nei lo awngkam a nih. Lunginsietna man tlâwm chu Bazaara man tlâwma thil zawra um ang a nih. Ser le sâng (sacrament), suol ngaidamna, sakhuona hringnun man tlâwmtea zawrna le inphatsanna nun a nih. Pathien Lungsietna hril uor sia, Hnungzuitu indik um si lo nun hi Lunginsietna man tlâwm chu a nih.

4.2.1   Kraws boa lunginsietna (Grace without Cross)

Kraws chu tuorna an entira, Kraws chu inpekfairêtna (insukruokna) nun a ni, Kraws chu muolphona a na, Kraws chu damna a nia, Kraws chu Intlanna (sansuokna) a nia, Kraws chu Pathien kuomah mi’n tlungtirtu, a naua a mi’n bûk theina Pathien hmangaina tarlangna a nih. Lunginsietna hril uor vieu si, Lunginsietna ngaina hmêl vieu si- Nuna Kraws hmu ding um lo, Kraws inentirna inlang ta der lo, tuorna, chânna, inpêkna, um ta der lo. Khawvêl thil inchalrempui, intlawnna, khawvêl dân anga nun khalna tak el hi a nih- Kraws boa lunginsietna chuh.

4.2.2. Isu Krista boa Lunginsietna (Grace without Jesus Christ)

Krista inlalna rêng rêng chang ta lo hringnun a nih. Simna hang lova Pathien ngaidamna hnawt, Simna hang loa piengtharna, Nun inthlangdamna um der lova ringtua insâl hi a ni Krista boa Lunginsietna chu.

Tlipna

Kum 25 Silver Jubilee hmangtu HCFP memberhai le tiemtuhai po po Krista hnung ei zuina kawnga lunginsietna man tam, tlo le det hi pawmin zui tlat ei tiu. Hitler kraws swastika ang mei meia sukhnînga, lungsietna man tlâwm hringnun neia inphatsanna nun nei lo dinga ei insukhrât a pawimaw hlê.

Thulâkna Hnârhai

Lekhabu

 Bethge, Eberghard. Dietrict Bonhoffer. New York: harper & Row, 1970.

Conway, J.S. The Nazi Persecution of the Churches 1933-1945. New York: Basic Books, 1968.

Hitler, Adolf. Mein Kampf. Trans.by Thomas Dalton. Redpill Action Publication, 2021.

Lutzer, Erwin W. Hitler’s Cross: How the Cross of Christ was used to promote the Nazi Agenda. Chicago: Moody Publishers, 2012.

Pierard, Richard.“Radical Resistance,” Christian History 10, no 4, 1991. [Journal]

 Internet

 Holocaust Encycloepdia, ‘The History of Swastika,’ https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/history-of-the-swastika.

The German Cross (Nazi-Germany),’ https://www.identifymedals.com/database/medals-by-country/germany-medals/the-german-cross-nazi-germany/

Holocaust Encycloepdia ‘The German Churches and the Nazi State’ https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-german-churches-and-the-nazi-state

Holocaust Encycloepdia ‘Dietrich Bonhoeffer’ https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/dietrich-bonhoeffer

 Holocaust Encycloepdia Martin Niemöller: Biography’ https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/martin-niemoeller-biography



[1] Holocaust Encycloepdia, ‘The History of Swastika,’ https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/history-of-the-swastika.

[2] The German Cross (Nazi-Germany),’ https://www.identifymedals.com/database/medals-by-country/germany-medals/the-german-cross-nazi-germany/

[3] Adolf Hitler, Mein Kampf, Trans.by Thomas Dalton (Redpill Action Publication, 2021), 551

[4] Eberghard Bethge, Dietrict Bonhoffer (New York: Harper & Row, 1970), 191.

[5] Richard Pierard, “Radical Resistance,” Christian History 10, no 4 (1991):30.

[6] J.S. Conway, The Nazi Persecution of the Churches 1933-1945 (New York: Basic Books, 1968), 48.

[7] Erwin W Lutzer, Hitler’s Cross: How the Cross of Christ was used to promote the Nazi Agenda (Chicago: Moody Publishers, 2012),  kindle 1514 of 3372.

[8] Erwin W Lutzer, Hitler’s Cross…,  kindle 1908 of 3372.

[9] Holocaust Encycloepdia, ‘The German Churches and the Nazi State’ https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-german-churches-and-the-nazi-state

[10] Holocaust Encycloepdia, ‘Dietrich Bonhoeffer’ https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/dietrich-bonhoeffer

[11] Holocaust Encycloepdia, ‘Martin Niemöller: Biography’ https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/martin-niemoeller-biography

PATHIEN CHIBAI BÛK INDIKNAW

PATHIEN CHIBAI BÛK INDIKNAW

PATHIEN CHIBAI BÛK INDIKNAW

Pastor Johny Laldinthar F Tusing,
Published In KRISTIEN MEGAZINE | Vol. LXIX No.06, THLAHMUR (July) 2026 Issue.

Bible Text: Mk. 12:29-30

Kamkeuna

Tulai World Cup inkhêl lai a ni bawka, Mexico hai hi a dawngtu (host) anni bawk, Mexico rama thiltlung ziek hmasa phawt ei tih. Mexico rama Roll (bei khâwr/hriel) special deu an siem hi Burrito Tortilla an ti hlak. Kum 1977 khan Pi Maria Rubio chun Buritto hi a siem a. A siemnaa hin Isu hmêl ang hi a hmu tlat el. A pasal le an henumhai an entira, ‘Isu hmêl a ang’ an ti seng leiin, an pastorpa kuomah a va’n hmutira, a testimony a va hril taa. Hi bei khawrpum, a siemnaa Isu hmêl a hmu an’thawk hin, a nun a thlâkdanglama, a pasal laka antuklût lem bawk, a nun a hlimin a hadam thu a hrila. Pastor chu a lungni rak nawa chu mi Testimony mak tak hei hril hnuol kha a rin leiin ‘lâwm a um de!’ tiin a dawnlêt ta ringawta.

Pi Maria le a sûnghai chun ha takin Box an siema, Frame hatak hmangin ‘Isu Buritto’ chu an vawnghima, chu chu khawvêlah ‘Jesus of Tortilla’  tia hrietlâr a hung ni ta pei a nih. Thla iemani zât hnungin Isu hmêl hmu nuom chun, mi 8000 chuong an fe thu hriet a hung ni ta pei a nih.

Pathien anga be in Thienghlim (Shrine) pakhat angin an hung ngai pei tah. ‘Holy Tortilla’ ti hming a hung put ta pei a nih (Google-a Holy Tortilla Mexico hei hmet inla, hung suok nghâl el a tih). Kum hni sûngin mi 35, 000 a en dingin an fe ti a nih. 2005 khan Maria naunu in an schoola a chawia, an thlâk pal leiin a kawia, a hmêl khawm chu hmu thei ta lovin a um ta a nih. Chu hnunga chun tûkhawmin a hmu ding le a en dingin an fe ta ngai nawh.

Hieng ang deu hin, Isu hmêl ang deu thlai ei chîng hieng dâwnkhaw-a dâm, ei ran vai bâwng vuna inlang ang dâm, thilmak deu danglam bîk rieu nei ei hmu phât Pathien anga zuk biek nuomna hi mihriem lungrila hin a pieng deu chawt hlak chu a nih. Pathien chibai bûk lungril indiktak ni thei ngai naw nih. Pathien chu Thlarau a nih.


Bible-a Pathien chibai bûk

Bible-a lekhabu hmasatak Genesis ei tiem chun mihriem hmasa Adam le Evi kha Pathien leh lêng hmunkhata, inpâwl ding le Pathien chibai bûk dinga ti kha Pathien thupêk an bawisietna le an tlûkna leiin anlo hlawsam der taa. Bible-a lekhabu nuhnungtak Thupuongsuo-a Pathien chibai bûkna vawrtawp, hlim tâwp um loa chibai bûkna a um ding thu ei hmu nâwk tlat. Chuleiin, Genesis a inthawk Thupuongsuo chen hi Pathien Chibai bûkna kâra tla vawng ang a nih.

Pathien Chibai bûkna; Kona Ropuitak le Thupêk Ropuitak chu “Lalpa i Pathien chu i lungvar po poin, i thlarau po poin, i lungril po poin, i hrâtna po poin i hmangai ding a nih,” (Mk.12:30) Isu’n Deut.6:4-5 a inthawk a lâksuok hi a nih.

Exodus 20a-Dân Sâwm Pek (Thupêk Sâwm) a hrilnaa a hmasatak chu- ‘LALPA in Pathien, Aigupta ram, suok nina ina inthawka huoi suoktu cheu ka nih.  Kei naw chu pathien danghai hrim i nei ding a ni nawh.   Milim siem fâwm, chungtieng vâna mi amanih, hnuoitieng leihnuoia mi amanih, hnuoi hnuoitienga tuia mi amanih, a ieng angpui khawm i ta dingin i siem ding a ni nawh’ ti hi Pathien Chibai bûkna thuthlung pawimawtak a nih.

Hi chau hi a ni nawh. Biekbûk (Tabernacles) ti hi a hung hmang ta peia. Biekbûk (Pathien biekna puon in-Tabernacles) hi Bible-a vawi 328 zet châng 297 (KJV uses of Hebrew concordance) lai ziek a nih. Chu Biekbûk (tabernacles) chu ieng dang ni lovin Pathien chibai bûkna dinga Pathienin a buotsai a nih. Pathienin a mihai a biekna hmun pawimawtak a ni bâka Pathien bâwm umna a ni bawk.

Biekbûk hmun (Taberbacles) a chun, Israelhai kha insukhlimna ding le dân pangngaia fe le pungkhâwm el anni ngai nawh. Titakzeta Pathien chibai bûk le a rawngbâwl dingin lungril takin an pan hlak.

Judahaiin dân an hau em em-a, 613 Thupêk dân (mitzvot an tih) an nei a. Chuonghai laia 248 thaw dinga thupêk anni a,  365 chu thaw lo ding thupêk a ni bawk. Dân khirh tak tak a um a nih. Hieng po po dân thupêk hi a lairil tak chu Pathien Chibai bûk lungril indiktak an nei theina ding a nih.

Pathien Chibai bûk indiknaw

Thuthlung Hluia Israelhai khan indiknaw taka Pathien chibai bûkna an nei phât Pathienin a thaw ding a hung thaw el hlak. “An kuoma thu ka pêka inthawk chun an pêt hmang nghâl el tah a; bâwngte lim sung an insiemfâwm a, an biek a, a kuomah an inthâwi a, ‘Aw Israel, Aigupta rama inthawka huoi suoktu che i pathien a ni hi,’ an tih a” (Ex.32:8). Chang 28naa,  “Levi thlahai chun Mosie thu ang chun an thawh a; chuongchun, mipui chu chu ni chun mi sâng thum lai an tlu (thi) tah a” Chibai bûk indiklo chu Pathienin a theida hlê.

Pathien chibai bûk pawm tlâklo palihai

     1.     Milim pathien (pathien tak ni lo) biekna

Pathien hi thikthu sie tak, thildang biek theida êm êm tu a nih. Is. 42:8a, “LALPA chu ka nih, chu chu ka hming a nih; ka ropuina hi mi dang kuomah pe naw ningah a, inpâk ka hlawna hi milim siem fâwmhai kuomah pe bawk naw ning” a ti tawp. Is.48:11a, “Ka ropuina hi mi dang kuomah pe naw ning ah”  tiin a hril nawn nâwk. Rom 1:21-23a, Pathien hre zing siin Pathien angin an chawimawi nawh a, lâwmthu khawm an hril bawk si nawh. Teplo mei mei an ngaituo lem tah a, an lungril invêt chu a hung inthim tah a. Vara inngaiin invêt an lo ni tah a, Pathien thi thei lo ropuina chu, mihriem thi thei dâm le vatehai dâm, sapheimanli le thilhringhai lim angah an inchangtir tah” tiin khawvêl mihriem fe suolna leia chibai bûk ding tak bie talo hringnun a hung hril.

Pathien taklo biekna inanna chu ‘Pathien tak a phutâwk anga chibai bûk nawnaa’ inan a nih. Pathien a nina anga chawimawi lo hi Pathien Chibai bûknaa a tum a hel (missing the mark) a nih. Pathien-a inthawk pêt hmang, thildangin ei mit a sukdelna leh, lungrila ngaituona herhmangnaa inthawk milim pathien biekna hi a um hlak. Milim pathien biekna chu milim tak biek el ni lovin Pathien tak hmun hluotu po po (damsûng khawsakna ngaituona dâm, chapona dâm, duâmna dâm, khawvêl inhawitirna, tangka sum ngainatna taluo) anni thei vawng a nih.

Hieng ang hringnunin a chawk buoina hmunah Pathien a ropui thei ngai naw hrim hrim. Milim biekna hin suol a hrâta, a kakhawk hanaw tê a vawn pei hlak.

     2.    Pathien chibai bûk sia indiklo taka biek

Ex.32:8a ei hril tah ‘Aw Israel, Aigupta rama inthawka huoi suoktu che i pathien a ni hi,’ an tih a, an hmûr chun pathien chu an biek ve annawm, ‘Aigupta rama inthawka huoi suoktu pathien’ an ti a nih. Chibai bûkna lungril chu annei, an chibai bûk ruok chu ândik nawh. Milim siemtua inthawk milim biekna hi anan ni lovin, a bûktu lungrila inthawk inan a nih. Hmu thei thil anga Pathien chibai bûk ei tum phât buoi hlak ei tih. Pathien hring chu chatuon ropuina nei a nih. Rangkachak amanih var ropuitak amanih hmuthei thil hmêl inlang dâna biek ei tum chun suksuol rawp ei tih.

     3.    Mani nuom dân ang chaua Pathien Chibai bûk

Bible-a Nadan, Abihu, Saula le Uzzah hai po po hi an nuom dân le ha ti dâna Pathien chibai bûk leia suksuol vawng an nih.

Saula chau hril ei tih;

Saula chun, “Pumrawhmang thilinhlân ding le inremna thilinhlân dinghai chu hitakah ka kuomah hung la ro,” a ta. Chuongchun, pumrawhmang thilinhlân chu ân hlân a. Chun, pumrawhmang thilinhlân chu ân hlân zo chaua, ngai ta, Samuel chu a hung tlung tah a; chun, Saula chun chibai bûk dingin ama tuok dingin a feh a. Chun, Samuel chun, “Ieng am a ni leh i lo thaw chu?” a ta…..Chun, Samuel chun Saula kuoma chun, “I thil thaw dân hi ân vêtthlâk ngawt el: LALPA i Pathien thupêk, thu a pêk che hi i zâwm naw a nih; LALPA chun Israelhai chunga în lalna hi kumkhuoa dinga sukdet tum chu a nih a.  Nisienlakhawm, tuhin în lalna chu tâwp tâng a tih; LALPAIN thu a pêk che i zâwm naw leiin LALPA chun ama lungril ang put mi a zawng a, mihai chunga hotu ni dingin LALPAIN a ruot tah a nih,” a ta. (1 Samuel 13:8-14)

Thiempu ni derlo Saula khan Thiempu thaw ding thawin Pathien chibai a lo bûk ringawt a, ama nuom dân le ha ti dân, a hamhatna ding ngaituo luot leia Pathien chibai bûkin, inti thaw ha fût chu a nih. A lal nina a chân der el. Mani nuom dân ringawta Pathien chibai bûk hi sietna a nih. Mani kuonglo ding lo nawr khawm hi muolphona le sietna a ni bawk.

Isu’n Pharisaihai kuomah Nangni khawm iengdinga in thurosie leia Pathien thupêk in bawsiet am a na?” tiin mani ha le fel intia, dân zâwm famkima inngaihai a kâwk a nih. Pharisaihai leh Dân inchûktirtuhai kha Jerusalem- Judahai dân thuneina hmunpuitak a inthawk hung ngat an nih. Isu’n hieng hin a hril zawm; Vervêkhai Isai hin in chungchâng thu a lo hrillâwk indik ngei el: ‘Hi hairawi hin an bauin an mi chawimawi a, An lungril ruok chun an mi hlat sih a (Mt.15:7-8; Is.29:13). Einihai rawi khawm ku hi bau le lang dâna chau Pathien chawimawi tum, lungril ruok chu hla taka um si eini chun mani nuom dân chaua Pathien chibai bûk nîng ei tih.

    4.   Lungril indiknaw taka Pathien Chibai Bûk

Lungril indiktak hmanga Pathien chibai ei bûk naw chun Pathien pawm tlâk ni naw nih. Ei lungril po po in, ei lungvar po po in Pathien chibai ei bûk am? Ei lungril inthûktaka hin Pathien chibai bûk nuomna, ropui pêk nuomna, chawimawi nuomna lungril tak tak ei nei am? Malaki 1:7a, Lalpa Pathienin Ka dawkân chunga khan bei sukpawrche tah in inhlân a’  tiin zâwlnei fethlengin a hril. Pathien chibai bûkna inthawina chungchang an ngaitha hlê ti hriet thei a nih. Dân pângngaia thaw mei mei, mani ha ti dân ang chaua thaw, Pathien ei Chibai bûk tak, uksak der ta lo um thei a nih. Hi char hi a ni Zâwlnei Malaki in a hung hril zawm chu; ‘Inthâwina dinga a mitdel in inhlân khan, suol a ni naw bâk chu teh! A damnaw le a kebai in inhlân khan, suol a ni naw bâk chu teh! In rorêltu kuomah va pe hrim ta u, a lo lâwm hrim cheu am? Annawleh, in mi nina chu a lo pawm ding am a nih? sipaihai LALPA chun a tih’. Ei chibai bûk dân hi eiin enfie ve a ul deh!. Lungril indik put lova ei biek chun ‘nangnia hin lâwmna hrim ka nei naw a nih; in kuta thilinhlân hrim hrim khawm lâwm naw ningah’ (v.10) mi ti ve ngei a tih.

In ruoihehai ka theidain ka hmusit a, in inkhâwmpui ursûnahai chun lâwm bawk naw ning… i ingang ri mawi chu ngai naw ningah, chuleiin, ka kuoma inthawkin i hla nasêtum chu la hmang rawh”(Amos 5:21). Pathienin sakhuona thilthaw satlie mei mei a ngai thei nawh. Pathien nêka a-Inkhâwmpui ngaipawina hi a theida. Râwl ha insuo, rimawi mawi taka rem, a nal thei dân taka incheina inbel siin Pathien lâwmnaw zâwngin inchang pal a ti aw!!

“Inthâwina dit loin lunginsietna (steadfast love) ka dit sih a; Pumrawhmang thilinhlân nêk chun Pathien hrietna ka dit lem a nih” (Hosea 6:6). Vervêkna (hypocrites-lemchang) ang chaua Pathien chibai ei bûk chun a tak ni lo lemchang mei mei nîng ei ta, Pathien lungril entu chun a hriet na lâwm si a. Pathien chu lungril po po in, lungvar po poa hmangai ding a ni (Deut.6:4-5) ti Isu’n thupêk po po laia ropuitak a hril kha a la’n dik pei a nih.

Isai 1:11a, “LALPA chun, ‘In inthâwina zozai hi ka ta dingin ieng am a hangkaina a um a? Berâmchal pumrawhmanga inhlân le, ran châwm thâuhai thâu chu ka nghawk tah; bâwngchalhai le berâmte le kêlchalhai thisena hin ka lâwm ta nawh” a tih. Lungril po po hang ta lo, thaw dân pângngai inthawina chu angkaina a nei ta naw. Ieng angin berâm pumrawhmang dinga inhlân chu thâu sienkhawm titakna, ringna le chibai bûkna indiktak lungril a um naw chun Pathien ta ding chun nghawk uma anchang el a nih.

Zâwlnei chînhai (minor prophets) an lekhabu hi ei tiem chet chet chun Israel le Judah chungah sietna tlunghai hi Pathien chibai bûkna kawnga lungril indiktak an put naw leia tlung a ni vawng.

Iem a na ei pawimaw?

Bible-a Pathien chibai bûk indiktak a mi hril anga lungril putin, Pathien hmaa lungril le titakzeta chibai ei bûk a pawimaw tak a nih. Kohranin Pathien chibai a bûk dân ândik naw phât kohran a fe indiknaw el hlak a nih. Kohran a fe indiknaw hunah mimal, insûng, khawtlâng, ram le hnam chen a nghawng hlak. Pathien Chibai bûk indik a pawimaw.  Thilpêk/Thawlâwm khawm hi Pathien chibai bûkna a nih. Thilpeka Pathien chibai bûkna kawnga hin ei lungril ândik chi am? Ei rawngbâwlnaa hin Pathien chibai bûk hi a lairil a ni ti ei hrietzing nuom a um. Pathien leh ei inlaichinna,  khawvêl hrieta ei testimony ei suklangna hi Pathien chibai bûknaa inan a nih. Chibai bûk hin hlasak le lâm el a ni nawh. ‘Lalpa i Pathien chu i lungvar po poin, i thlarau po poin, i lungril po poin, i hrâtna po poin i hmangai ding a nih’ ti hi Worship a hnâr (source) leh a laimu nih.