Hitler Kraws le Ringtu Nun
Pastor Johny Laldinthar F Tusing,
Published in Hmar Christian Fellowship Pune, Silver
Jubilee Souvenir (2001-2026)
Thuhawngna
Hmar Christian Fellowship Pune (HCFP) in kum sâwmhni
panga hmêl lawm um tak el a lo hmu el ta hi a ropuiin lâwm a um hlê. Hi chen mi
ṭhuoitu Lalpa Pathien chu inpâkin um raw se. Hi Silver
Jubilee le inzawma Souvenir buotsaia um hi lâwm um ka tia, ‘Hitler Kraws le
Ringtu Nun’ ti thupui hmangin Indopui Pahnina khawvêla vuong kîrin
darthlalang anga mani (ringtu) hringnun in enfiena dingin hi thupui hi ei ziek
a nih.
1. Hitler Kraws
Kum 1920 lai dai ta khan Hitler in Nazi flag le Swastika hi a lo riruong
dai taa. German lalram (reich) flag sinsiena dingin a dum, a sen le a var in a
hung keikawp ta a nih. Official takin September, 28, 1941 khan Nazi flag dingin
a hung hmang ṭan a nih. German ṭawng chun ‘Hakenkreuz ( hooked cross)’ ti a nih.[2] Hitler in ‘Mein Kampf’ lekhabu a zieknaa chun,
‘vawi tamtak ka lo induong hnungin Nazi flag hi ka hung sukfel taa; flag chu
rawng sen a na, a lai taka a vâra inkuol sûnga swastika um a nih. A lien dân le
a sa dân chena siem vawng a nih. Hi flag hi German mi chun a suong tak ding a
nih. Hi sinsiena hi German mi indiktak Aryan chun ropuina tarlangtua neiin
Judahai dâm, Nazi Germany hmêlmahai po po a tukdei ding a nih’ a tih. [3]
2.
Hitler Kraws Swastika hmangin Kohran a nghawng dân
Hitler in German ram le a hnam sansuok tumna le a rorêlna sukdetna
dingin ram ta dingin thilṭha tamtak a
hung thawa, ram sukhmasâwna, siemṭhatna khawm
theitâwpin a thaw leiin mi a hîpin, mi ringzo a kaia, a thuhne thei vieu el.
Kohran chen a thuhnuoia a hung sie el ta a nih.
2.1.
Kohran a hlêm
Kum 1933 khan Magdeburg Cathedral (Biekin) a dean Dr. Martin chun, ‘hi
sinsiena sawisêltu le deusawtu taphawt chu German sawisêltu le hmusittu a ni,
maichâma swastika flag hin beiseina a pholang’a tih.[4]
Germany kohran pulpita inthawk ngeiin Hitler ngaisângna le inzana a pieng suoka,
‘German mihai ta dinga sandamtu (savior) [Hitler] a hung suok tah’ anti
hiel.[5]
August 30, 1933 khan Pastor Julius Leutherser chun, “Hitler fe thlengin Krista ei kuomah a hung…a lungril nghetna, a ringna le lungril fîm taka mi dâwnril a nina…sandamtu in a mi hmusuok tah…thil pakhat char thaw ding ei nei chu German ei nina vawnghim tlat a ni, Kristienna nêkin hi hi ngaipawimaw ding a ni…”a tih.[6] Hitler khan kohran kha a hlem hne hlê ti ân hriet thei. Swastika kha Kraws nêkin Pastor tamtakin an ngaina lem tlat. Pathienin a tuma a ko hran, a sie tum ngei khan Nazi rorêlna suol chu an pawm lem tlat. Swastika, Kraws anga cheibâwl, kraws puopa kha Kohran in a ngaisâng lem a nih. Ram ropui indina thohar nâwka German mihai suknui nâwk dinga an mitthla lei a nih. April 1, 1933 in Hitler in Judahai po po sumdâwngna a ditnaw zie inentirna (boycott) a neinaa khawm khan German kristienhai in an thlawp tlat a ni kha. Germany ta dinga ṭha chu Kohran ta dinga ṭha angin an hril sâwngin pulpit chenin an khêkpui hlak. Germany-ah Kristien hi Protestant hi hmun thuma ṭhe hmun hni lai an nia, Catholic hi hmun thuma ṭhea hmun khat anni ve thung. [7]
Sep.5-6, 1933 khan Synod Inkhâwmpui lien Berlin-ah nei a nia, hi Synod
hi ‘The Brown Synod’ ti a nih. Pastor le kohran ṭhuoituhai chu hi inkhâwmpuia hin Nazi uniform hâkin Nazi Salute (Heil
Hitler) an thaw hiel a nih. Hi taka inthawk hin Pastor tamtakin kohran an
suoksan hrim a nih.
2.2. Kohrana inṭhena a siem
Kohran hlêmin a um taa, Hitler hun laia Protestant Kohran inzawmkhâwm
lientak chu German Evangelical Church,
28 regional churches (Landeskirchen tia hriet) inzawmkhâwm
an nih. Reformation-a inthawka suok vawng Lutheran, Reformed, le United kohran
an nih. Hi kohran hi uongthau takin ‘Deutsche Christen (German Christians)’
tia inko ngat an nih. Hi kohran hin “positive Christianity” ti hi a khêkpui
nasa hlê bawk. Hi kohran inzawmkhâwm a hin Johan Heinrich Ludwig Müller chu
Reichsbischof (Reich Bishop) dinga thlang tling a nih. Hitler a uichal, Pastor
lemchangtu (puppet pastor) kohran nina indiktak hreloa thuneina (power),
neinungna (wealth) le hamṭhatna
(prosperity) hnawttu a nih.[8]
Kohran zeding indiktak inhmanghai
dolêttu Kohran khing tieng an lo ngir ve zing el. Kraws indiktaka kengkawa tuor
huoma chânna nasatak leh intlawntu kohran chu ‘The Bekennende Kirche (Confessing
Church)’ ti an nih. Hi kohran hin thupuong anneia, an thu puongsuok chu ‘The
Barmen Confession of Faith’ ti a nih. Hi Thuring Puongsuokna hin ‘Kohran
chu Pathien (God) le Pathien Thu (Scripture) a chau antuklût ding a ni, khawvêl
thuneina le Führer [Leader-Hitler tina] hi ni lovin’
tiin dettakin an pawm a. Hi Kohran pâwla hin Pastor huoisen le theologian
Dietrich Bonhoeffer le Martin Niemöller haiin an inrawi a nih. [9]
Bonhoeffer hi July 20, 1944 khan
manin a uma, Berlin, Gespato (the Secret State Police) intângnaa khum a nih.
February 1945 khan Buchenwald concentration
camp tieng an ṭhuoia, April in Flossenbürg concentration
camp ah an sie nâwka. April 9, 1945 khan an khaihlum ta a nih. Ama ruol hin a
unaupa Klaus Bonhoeffer le a hnaivai sûng-le-kuo Hans von Dohnanyi le Rüdiger
Schleicher khawm an that bawk a nih.[10]
Niemöller ruok hi chu vawi tamtak
man in a uma, Concentration camp hieng
Dachau a dâm, Sachsenhausen a dâm khum a ni a, Political prisoner in kum
8 sûng khum dinga thiemnaw chang a nih. May 1945 khan Allied force haiin Nazi
an tukdei khan insuo zalên a nia, March 6, 1984 khan kum 92 mi niin Wiesbaden,
West Germany a thi ta a nih.[11]
3. Hitler
Kraws le Ringtu Nun
Rom 12:2a, ‘Hi khawvêl dân
ang hin um naw unla, Pathien dit zâwng a ṭha le
lâwmtlâk le ṭha famkim
chu in hriet chieng theina dingin, in lungril a thara umin, hung danglam lem ta
ro khai’ a ti angin khawvêl dân hi Bible vêkin a mi hrilfie; ‘Khawvêla
thil um po po, tisa châkna dâm, mit châkna dâm, dam sûng ropuina tehlêm dâm’
(1 Jn.2:16).
Hitler kraws Swastika hmangin
ringtu tamtak Pastor (puithiem) ṭhangsa in
hlêmin an uma, pawthmanga umin, suola ṭhuoilûtin
an um a nih. Damsûng ropuina tehlêm in an mit a sukdela, hîp hmangin an um
leiin ‘Hnuoi machi in nih’ ‘Khawvêl var in nih’ ti khawm hre talo khawp
hielin dawivêtin an uma, an alna inhmangin, khawvêl var an nina thup hmangin an
um a nih.
Vawisûna ringtuhai abîkin khawpuia
(metropilitan) a chêng le khawsahai hi Hitler Kraws Swastika hi Indopui pahnina
lai angin ei hmu ta naw el thei. Amiruokchu, hieng ang Swastika angna neia mi
zawrtu, mi hlemtu, mi thlemtu, mi sukbuoitu hi a la um zing a ni ti hi ei
hrietzing ding a nih.
‘Khawvêl thil (wordliness)’ hi ṭhenkhat chun langthei thil (external) anga
ngaina a um hlak; ei inthlawppui mihriemhai (peers), ei fena hmunhai (places),
ei thilthaw (activities). Langthei thila inṭan ni lovin
sungrila (internal) bûkhuor a ni lem. Mihriem lungril put dân (atttitudes)
an’thawka inṭan vawng a nih. ‘tisa
châkna’ hi taksa nuom zawng thaw nuomna, taksa suklungawina (gratifying) a
nia; ‘mit châkna’ hi ei thil hmuhai inhnarna, nei nuomna, khawvêl thil
(god of materialism) chibai bûkna a nia, ‘damsûng ropuina tehlêm’ hi a
puopa, a tehlêm, chapona le uongthauna nei dinga ngirhmun insâng, chan ṭhatna le hamṭhatna ban
tum ṭawk ṭawk, hnawt
lawm lawmna a nih.
Hienghai hmang char hin Evi kha rûlin
(satanin) a thlêm a nia, chuongang bawkin Isu kha thlalêrah thlêm a ni bawk.
Setan tactic hi a la pângngai zinga, hienghai hmang vekin a mi la bei zing (tactical
strikes) a nih.
Hitler hun laia ringtuhai, kohran
kha hieng ang hmang char hin ‘Hitler kraws Swastika’ hmanga thlêm anni a,
tlûkna-in anhmang pha der a nih.
‘Tisa châkna’ hmangin
Kraws hi ei inphatsan am aw? Nupa nisi lova nupa ang ela khawsa, um hmunkhat
(living together; cohabitation) inphalamna nei der ta lo, inthiemnawna khawm
nei hran chuong lo eini chun Hitler Kraws Swastika in a mi dawivet nîng a tih.
‘mit châkna’ hmangin
khawvêl thil ei mitin ei hmuhai hin a mi sukchau el am, chibai bûkna in anchang
lem am? Deutsche Christen tia kohran intiveitak Hitler kraws Swastika
hnuoia kûna chibai bûktuhai ang khi ei ni el am? Khawpuia zalênna ei nei lei ringawtin
mitinvaina (chienglo ruoi) in hun ei hmang el am aw?
‘damsûng ropuina tehlêm’ hin
ei sinthawnaa depdêna antlun el am? Ringumnawna, indiknawna, hamṭhatna ding a ni phawt chun Krista khawm sira
hnâwla, mihai hmuhawia insukthlarau mi nâwk ang lawi si, ringtu ṭhatak anga insuknâm nawk ang lawi si eini chun
Isu’n Pharisaihai le dân inchûktirtuhai kha ‘vervêkhai’ a tihai ang kha
nîng ei tih. Vervêkhai chu ‘hypocrites’ ti a nih. Hypocrites chu Greek ṭawngin ‘hupokrites’(ὑποκριτής) ti a nia, ‘lemchangtu
(actor)’ amanih ‘hmaikâwr buntu’ tina ang a nih. ‘Mani nina tak
thupa thildang daia insuklang’ tina ang a nih. Lutheran pastor ni ve bawk
Theologian-a insâl Ludwig Müller in Reichsbischof (Reich Bishop)
nina; ngirhmun ṭha le
chanvo ditum tak Hitler thuneina inṭawmpuitu
ang khi eini chun mi lungsietum tak eini ding a nih. Hitler a thi hnungin Müller
hi beidawngin 31 July 1945 khan Berlin ah ama le ama anthat (suicide) a
nih.
Tirko Paula in ‘khawvêl dân ang hin
um naw inla’ a ti hin Isu Krista chanchinṭha le
inpelsawl, Pathien Thu le inkal thil hrim hrim hieng inhawtirna (pleasure),
rothil (possession), chanvo ṭha (status)
hai hi hnawt loa, bânsan le mâksan dingin ami ti a nih. Hitler kraws Swastika
leia Kohran le ringtuhaiin an lo suksuolna kha ei sunzawm naw hrâm nuom a um.
4. Lunginsietna
Man Tam Ringtu Hringnun
Khawvêl hi a châkna pumin a bohmang
zing a nih, Pathien ditzawng thawtu ruok chu kumkhuoin um zing a tih (1
Jn.2:17). Khawvêl thil hrim hrim hi sâwtdailo, detlo le hlunlo (temporary) a
nih. Ei chengna khawvêl ngei khawm hi hlunlo ding a na, Pathienin a siemthar
hun la tlung a tih. Hi damsûng tawite hun, hlunlo rama hin khawvêl boral ruola
boral ding tamtak hin mi ṭhuoihmang
pal a ti inlau a um hlê. Hitler kraws swastika hi ei kâwl le kieng, ei sîr le
vêla hin fâk ding zawngin an vêl ruoi a ni ti ei hrietzing nuom a um.
Dietrich Bonhoeffer chun ‘Pathien
dit zâwng a ṭha le
lâwmtlâk le ṭha famkim
chu in hriet chieng theina dingin, in lungril a thara umin, hung danglam lem ta
ro khai’ ti hi a hrietzing leiin ama mimal hlawkna ding khawm tlânsanin,
a chan ṭhatna ding le a hamṭhatna dinghai po po chu teploa ngaiin Pathien
dit zâwng a ṭha le lâwmtlâk le ṭha famkim tieng chu en zingin a thlang lema,
hun khir le hun rinuma khawm, a lungril a thara umin a danglam lem a nih. The
Cost of Discipleship ti lekhabu kum 1937-in a zieka, Christianity Today chun ‘lekhabu
ṭha’ laia a thlang, ‘mi tamtak thuhnê thei
lekhabu’ tia a pawm a nih. Costly Grace le Cheap Grace ti a zieka. Kuhi vawisûn
chena ei darthlalang ding chu a nih.
4.1.
Lunginsietna
man tam
Pathien Thu ang taka nun khal, tuorna le chânna nisienkhawm Krista
cheldet tlata ringna kalchawina a nih. Nina insangtak, ngirhmun ṭhat le sum le pai chânnaa khawm Krista chel tlatna nun chu Lunginsietna
man tam chu a nih. Kross chu thina inentirna a nia, chu Kross suongtuhai Tirko
Paula le Tirko danghai ngei khawm thi chena ringumin an zuina tak hi
Lunginsietna man tam chu a nih.
4.2. Lunginsietna man tlâwm
Kohran ta dinga hmelma ṭiumtak chu
lunginsietna man tlâwm hi a nih. Man neilo, hlutna neilo lunginsietna a nih.
Lunginsietnaa Sandam ei ni zie chu Eph.2:8a ei hmu. Amiruokchu, hi
lunginsietna hmang suolna tak el hi a ni ‘Lunginsietna
Man tlâwm’ Bonhoeffer in a ti
chuh. Lunginsietna hmaikâwra hmanga khawvêl inchalrempuina, khawvêl thila mit
sukdelna, khawvêl hmangaina nun a nih. Suol khawm iengma loa ngaia, nun hmangna
a nih. Thil man tlâwm reng reng a tlo ngai nawh. Man tlâwm chu hlutna nei
lo ṭawngkam a nih. Lunginsietna man tlâwm chu Bazaara man tlâwma
thil zawra um ang a nih. Ser le sâng (sacrament), suol ngaidamna, sakhuona
hringnun man tlâwmtea zawrna le inphatsanna nun a nih. Pathien Lungsietna hril
uor sia, Hnungzuitu indik um si lo nun hi Lunginsietna man tlâwm chu a nih.
4.2.1
Kraws boa
lunginsietna (Grace without Cross)
Kraws chu tuorna an entira, Kraws chu inpekfairêtna (insukruokna) nun a
ni, Kraws chu muolphona a na, Kraws chu damna a nia, Kraws chu Intlanna
(sansuokna) a nia, Kraws chu Pathien kuomah mi’n tlungtirtu, a naua a mi’n bûk
theina Pathien hmangaina tarlangna a nih. Lunginsietna hril uor vieu si,
Lunginsietna ngaina hmêl vieu si- Nuna Kraws hmu ding um lo, Kraws inentirna
inlang ta der lo, tuorna, chânna, inpêkna, um ta der lo. Khawvêl thil
inchalrempui, intlawnna, khawvêl dân anga nun khalna tak el hi a nih- Kraws boa
lunginsietna chuh.
4.2.2. Isu Krista boa Lunginsietna (Grace without
Jesus Christ)
Krista inlalna rêng rêng chang ta lo hringnun a nih. Simna ṭhang lova Pathien ngaidamna hnawt, Simna ṭhang loa piengtharna, Nun inthlangdamna um der lova ringtua insâl hi a
ni Krista boa Lunginsietna chu.
Tlipna
Kum 25 Silver Jubilee hmangtu HCFP memberhai le tiemtuhai po po Krista
hnung ei zuina kawnga lunginsietna man tam, tlo le det hi pawmin zui tlat ei
tiu. Hitler kraws swastika ang mei meia sukhnînga, lungsietna man tlâwm
hringnun neia inphatsanna nun nei lo dinga ei insukhrât a
pawimaw hlê.
Thulâkna Hnârhai
Lekhabu
Conway, J.S. The Nazi Persecution of the Churches
1933-1945. New York: Basic Books, 1968.
Hitler, Adolf.
Mein Kampf. Trans.by Thomas Dalton. Redpill Action Publication, 2021.
Lutzer,
Erwin W. Hitler’s Cross: How the Cross of Christ was used to promote the
Nazi Agenda. Chicago: Moody Publishers, 2012.
Pierard, Richard.“Radical Resistance,” Christian
History 10, no 4, 1991. [Journal]
‘The German Cross
(Nazi-Germany),’
https://www.identifymedals.com/database/medals-by-country/germany-medals/the-german-cross-nazi-germany/
Holocaust
Encycloepdia ‘The German Churches and the Nazi State’ https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-german-churches-and-the-nazi-state
Holocaust
Encycloepdia ‘Dietrich Bonhoeffer’ https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/dietrich-bonhoeffer
Holocaust Encycloepdia ‘Martin Niemöller: Biography’
https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/martin-niemoeller-biography
[1]
Holocaust Encycloepdia, ‘The
History of Swastika,’ https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/history-of-the-swastika.
[2]
‘The German Cross
(Nazi-Germany),’ https://www.identifymedals.com/database/medals-by-country/germany-medals/the-german-cross-nazi-germany/
[3]
Adolf Hitler, Mein Kampf, Trans.by Thomas Dalton (Redpill Action Publication,
2021), 551
[4]
Eberghard Bethge, Dietrict
Bonhoffer (New York: Harper & Row, 1970), 191.
[5]
Richard Pierard, “Radical
Resistance,” Christian History 10, no 4 (1991):30.
[6]
J.S. Conway, The Nazi
Persecution of the Churches 1933-1945 (New York: Basic Books, 1968), 48.
[7]
Erwin W Lutzer, Hitler’s
Cross: How the Cross of Christ was used to promote the Nazi Agenda
(Chicago: Moody Publishers, 2012),
kindle 1514 of 3372.
[8]
Erwin W Lutzer, Hitler’s
Cross…, kindle 1908 of 3372.
[9]
Holocaust Encycloepdia,
‘The German Churches and the Nazi State’ https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/the-german-churches-and-the-nazi-state
[10]
Holocaust Encycloepdia,
‘Dietrich Bonhoeffer’ https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/dietrich-bonhoeffer
[11]
Holocaust Encycloepdia,
‘Martin Niemöller: Biography’
https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/martin-niemoeller-biography