SABBATH CHUNGCHANGA BIBLE INCHÛKTIRNA
(Biblical Theology of Sabbath)
Pastor Johny Laldinthar F Tusing, 8th Oct., 2026
Contents
Sabbath Chungchanga Ngaidan Ṭhenkhat
(1) Thuthlung Pêk Hmaa Sabbath (Before the Old
Covenant)
Exo.16:22-30a
ei hriet ding pawimawhai:
(2)
Thuthlung (dân) Pêk Huna Sabbath (Sabbath under the Old Covenant)
SABBATH
NI A THAW A PHAL NAWHAI
Thuthlung
dân pêka Sabbath Chungchânga Hriet Ding Pawimaw
(3)
Thuthlung Thar Huna Sabbath (Sabbath under the New Covenant)
Pathienni
(Lalpa Ni-The Lord’s Day) Chungchang
Protestant
Huna Sabbath le Pathienni (Sunday)
Kamkeuna
Tulai Social Media ahai
Sabbath chungchang hi Mizoram ah hril a hlaw êm êm a. Mi tamtakin an lo
hrilfie-in anlo insêl rawp tah. Fie deua ziek ei nuom leiin Article sei tak a
ni ding a ni ti tiemtu haiin ei hriet a pawimaw hmasa a nih.
Bible-in Sabbath chungchang hi iengtin am a hrila? Thuthlung Hlui le
Thar ahai hin iengtin am inchûktirna/pawm dân ding a hril ti hi ei hung suizau tum
chu a nih.
Mosie dân ei en chun Sabbath chu inser thienghlim dinga thupêk a ni ti
chieng takin ei hmu. Vawisûna ringtuhai ruok chu Thuthlung Dân hnuoia um eini
ta naw ti hi ei hriet hmasatak dinga pawimaw a nih.
Thuthlung Hlui Dân hnuoia Sabbath inser dinga thupêk (commandment) hi
Thuthlung Thar leh ieng anga hrilmat diem a na? ti hi indawnna pawimaw tak a ni
leiin ei hrilfie tum laia mi a ni bawk a nih.
Sabbath Umzie
Sabbath hi Hebrai ṭawng שַׁבָּת (sabbat) tia inthawk lâksuok a ni a, a umzie chu ‘sin
thaw châwl’ ("to cease," "to stop," or "to
pause") tina a nih. Professor in ‘sabbatical’ a lâk ei ti chun ‘inchûktirna
sin-a inthawk châwl lâk’ tina el a nih. Chuleiin, sabbath chu ‘châwl’ le inzawm
a nih. Pathienin dân sâwm pêk (decalogue) a khan ‘ni sari ni ruok chu LALPA I Pathien
kuoma châwlni a nih’ ti a nih (Ex.20:10).
Sabbath Chungchanga
Ngaidan Ṭhenkhat
Progressive Covenantalism le Dispensationalism hai chun, “Krista in
Sabbath hi a thlâk danglam” ti an pawm-a, mi ṭhenkhatin ‘Pathien thupêkhai hi an pawimaw vawng leiin Thuthlung
hlui-a Sabbath hi Thuthlung thar-ah sunzawm zing a ni ding a nih’ tiin kohran ṭhenkhatin inchûktirna an pêk; Seventh Day kohran an um hiel hrima, ṭhenkhatin Thuthlung Hlui-a Sabbath angin Pathienni hi an ngai
(transitioning from Saturday to Sunday) bawk.[1]
Seventh Day Adventist haiin Adventist Biblical Research Institute
puithu tak an neia, hi Research Institute-a an mithiem suongvâwrhai hmanga an
lekhabu ziek ‘The Sabbath In The New Testament And In Theology’ ti
lekhabu sa deu el an suksuoka Ekkehardt Mueller
le Eike Mueller hai Editor an ni nghe nghe. Hi chau ni lo, Seventh Day
Adventist Theological Seminary kutsuok tamtak khawm hmu ding a um bawk.
Evangelical huong sûnga khawm Sabbath chungchanga lekhabu ṭha tak el ‘From Sabbath to Lord’s Day: A Biblical, Historical, and
Theological Investigation’ D.A.Carson,
editor-na hnuoia 1982 khan suksuok a lo ni bawk. Hi bâka ‘Perspective on the
Sabbath: 4 Views’ lekhabu dâm, ‘Five Views on law and Gospel,’ Christian
and Biblical law’ le ‘Biblical Theology’ tamtak ziekin a um bawk. Pathienni/Lalpa
Ni (Lord’s Day) khawm hi ṭhenkhatin
Sabbath ang deu thawa inser dinga det taka pawm Evangelical lai khawm an um
bawk.
Evangelical sûnga Sabbath chungchanga lekhabu râwn tlâk leh mi tamtak
innghatna chu Willy Rordorf ziek ‘Sunday: The History of the Day of Rest and
Worship in the Earliest Centuries of the Christian Church’ 1962-a sutsuok
hi a nih. Rordorf chun, ‘Thuthlung Hluia Sabbath hi châwl (rest) a inṭanin Pathien chibai bûk (worship) le châwl-in a tâwpa,
Thuthlung Thar-a Pathienni (Sunday) hi Pathien chibai bûkna (Day of Worship) a
inṭanin, ei la sunzawm
zinga, châwl (rest) nia khawm ei hmang ta pei a nih” a tih. [2]
A hnunga J. Francke, R.T Beckwith le W. Stott[3]
hai khawmin lekhabu an hung ziek a, mi tamtakin Journal dang danga Articles
tamtak ziek a hung um ta pei a nih.
Pathienni (Sunday) hi ṭhenkhatin ‘Christian
Sabbath’ tia awlsam deua pawmtu an
um bawk. Amiruokchu, Evangelical Scholarhai chun Christian Sabbath anga pawm hi
an ti naw tlângpui.
Hi Sabbath le Lalpa Ni indawnna
tamtak hin Theology a themsa-Thilsiem chungchang (creation ordinance), Ṭhatna dân (moral law), Thuthlung Hlui le Thar inlaichinna, Sandamna
chanchin (salvation history), Thuthlung (covenant), Pathien dân (biblical law),
hrillâwkna (prophecy) le sukdikna (fulfillment).
Hi chau ni lovin, Kristienhai in Thuthlung Hlui Dânhai hi ieng chen am
ei pawm ding le ei hnâwl dinghai? a kawpsa vawng a nih.
Bible-a
Sabbath
Bible-a Sabbath hi ṭhe thuma ṭhe thei a ni a; (1) Thuthlung pêk hmaa (2) Thuhlung (dân) pêk huna (3)
Thuthlung Thar huna
(1) Thuthlung Pêk Hmaa Sabbath (Before the Old
Covenant)
A sapṭawng ang takin ei inlet naw,
Thuthlung Hlui hma ti khan Genesis a inthawk a hlui vawnga ngaina a lien leiin, Thuthlung pêk hma tiin ei sie a
nih. Sabbath ti tak hi Genesis-a thilsiema khan hmang a ni nawh. Gen.2:3-4a, “ni
sari nia chun a thilsiem po po chu a châwlsan ta a,
Chuongchun, Pathienin ni sari ni chu mal a sâwm a, ân ser ta a:
chu ni chun Pathienin a thilsiem po po, thu ngawta a siem le kuta a siemhai chu
a châwlsan ta leiin”. Hi hi Sabbath chungchanga Bible-a
ânziek hmasatakna a nih.
Amiruokchu, Pathienin Adam le Thlatu hmasahai (Patriarchs) kha inser le
sin châwlsan dinga thupêk chu ei hmu der nawh.
Mipui le Israelhai Sabbath inser dinga thu a pêk (command) hi Mosie dân-a
pêk hma met kha a nih. Chu chu Exo.16:22-30 a khan ei hmu. Pathienin manna a
pêk khan, bung 16:5naa, ‘Ni ruk nia (Zirtâwpni) chun ni
tina an lâk khâwm zât lêt hni la khâwm an ta…” châng 23naa, “Hi hi a nih
LALPAIN a hril kha: Zînga chu LALPA ta dinga Châwl ni (Sabbath) inthieng, châwl
ṭawk ṭawk ding ni chu a nih” ti hi a
hung hmang ta a. Châng 25 le 26a a hung hril nawna, châng 26a lem chun, “Ni
ruk sûng chu la khâwm in ta, ni sari ni ruok chu Châwl ni a nih a, chu ni chun
pakhat khawm um naw nih,” ti ei hmu tah.
Exo.16:22-30a ei hriet ding pawimawhai:
1. Israelhai ta ding chun Châwl ni
(Sabbath) chu an chanchin (history) a, an thil hriet hmasatakna a nih. Hi hma
hin Sabbath leia châwl ti hi hrietna an la nei nawh.
2. Thlalêrah Sabbath an bawsiet
khan Mosie in a hal/kâwk/zilhau tâwl-a, Dân a pêk hnung ruok chun Sabbath bawsietna
hremna chu thina (lunga dêng hlum) a ni tah (Num.15:32-26)
3. Sabbath- châwlni (day of rest)
hi thilpêk (gift) hadamna ni a nih. Pathien thilpêk an ngaihlu naw/inza naw hun
huna Pathien pawi an tâwk hlak.
4. Sabbath (châwlni) hi Pathienin a
mihai a sukthienghlimna hmangruo a nih. Pathien an ring ngam am ti fiena a ni
bawk. A thu pêk/ a thu hril iengma loa an ngai huna Pathien pawi an tâwk hlak.
(2)
Thuthlung (dân) Pêk Huna Sabbath (Sabbath under the Old Covenant)
Thuthlung (covenant) a pêk thu Exo.20:1-17a
ei hmu. Dân sâwm-decalogue (thupêk) a pêka hin, a palina (fourth commandment)
chu Sabbath a ni a, inser (vawng thienghlim) dingin châng 8-11 inkâr poa ei
hmua, a ngaipawimaw ta hlê (dân sâwm pêk laia a ziek khawm a sei tak). Ieng sin
khawm thaw a phal ta naw a, suokhai chen
an inser ding thu le ran ruol le khuolzintu chen khawm a huom. Exo.31:13-17 a
lem chun Sabbath chu inchikna (sign) a hmang ding thu a hrila, sabbath bâwsetu
le inzanawtu chunga hremna chu sukhlum
(death) a ni tah (31:14b).
Exo.35:2-3 (Sabbath inser dânhai),
Lev.23:3, Num.15:32-36, Deut.5:15 a hai ziek nawn, ziek nawnin a hung um tah.
Thuthlung Hlui ziek dangahai khawm hmu ding a um pei taa. Sabbath nia Pathienin
thaw a phal le phalnawhai suklang ei tih.
SABBATH NI A THAW A PHAL NAWHAI
|
|
|
Manna lâk khawm (rût) |
Exo.16:23-29 |
|
Mei khawm sêm der lo ding
a nih |
Exo.35:3 |
|
Thing inkhâwm |
Num.15:32-36 |
|
Thil zawr, thil inchâwk
hrim hrim |
Neh.10:31;
13:15-22 |
|
Phur phura suok amanih lût |
Jer.17:19-27 |
SABBATH NI A THAW A PHALHAI
|
|
|
Sipai thilthaw/raldo |
Jos.6:15; 1 Kings 20:29; 2
Kings 3:9 |
|
Inneina ruoiṭhe |
Ror. 14:12-18 |
|
Inhlânna ruoi |
1 Kings 8:65; 2
Chron.7:8-9 |
|
Pathien mihai kan (visit) |
2 Lal.4:23 |
|
Temple vêngtuhai inthleng |
2 Lal.11:5-9 |
|
Entirna bei chunga sin nei |
1 Chron.9:32 |
|
Pumrawhmang thilinhlân |
1 Chron.23:31; Ez.46:4-5 |
|
Thiempu le Levi an sinhai |
2 Lal.11:5-9; 2
Chron.23:4,8 |
|
Dâi kawtkhâr saktieng hawng |
Ez.46:1-3 |
Mishnah (Jewish Oral Tradition) a
lem chun Sabbath nia thaw thienglo 39 zet ziek lang a nih (Shabbat 7:2).
Lekhabu hieng Jubilee le Qumran (Dead Sea Scroll) a hai khawm Sabbath inser
ding thu hmu ding tamtak a um. [4]
Thuthlung Dân Pêka Sabbath Chungchânga Hriet Ding Pawimaw
1. Sabbath dân pêka uma hin, mi
hnuoihnung le mi hrâtnawhai (siehlaw le khuolzin mi) hai humhimna le hadamna a
nih.
2. Sabbath ni in ieng sin khawm
châwl ding a nih. Thil zawr le inchawk khawm khap a nih. Pathien chibai bûk
dinga thupêk ruok chu a ni nawh. Sienkhawm, Temple-ah fe thei a ni a, Sabbath
inser dinga thu pêk tak chu Pathien biek (worship) nêkin châwl (rest) a nih.
3. Sabbath chu thutlung nauhai
inchikna (sign) a ni a (Ex.31:13,17). Chu inchikna chun thuthlunga umhai po a
huoma, thuthlung in a huom lo chu a khuop nawh.
4. Sabbath bawsetu chu lunga dêng
hlum ding a nih (Ex.31:15; 35:2; Num.15:32-36). Mosie in bawsetuhai a kâwk nêka
hremna nasa a hung ni tah.
5. Sabbath inser dinga thu pêk tak
hi Pathienin thilsiem po po ni ruk sûngin a siem zo vawnga, a ni sari ni chun a
châwl lei a nih. Amiruokchu, thilsiem po po inser dinga ati a ni nawh. Ama le
thuthlung a neihai ta ding bîka a siem a nih. Thuthlung Thar-a hmang zing dinga
hrilna le inchûktirna a um nawh.
6. Ex. 20 le Deut. 5-a Thupêk sâwm
(10 Commandments) ei hmu ve vea, Deut.a mi hi Mosie in Israelhai a hril tharna
a ni a, Châwlni inser ding thua Exodus le Deuteronomy hi an ang ta nawh.
Deut.5:15a, “Aigupta rama inthawk ṭhuoisuoka
an um leia inser ding thu a hril lem a. Aiguptaa khan nêksâwrin, châwl nei lova
an um anthawka thuoi suoka an um” thu a hril lem. Sabbath hin chu
rimsîkna, nêksâwra an umnaa inthawk Pathienin a ṭhuoi suok
an hriet a nuom lei a nih.
(3)
Thuthlung Thar Huna Sabbath (Sabbath under the New Covenant)
Isu ngeiin Sabbath chungchang a
sukdanglam ti ei hmu.
Bible-a Typology (angpui/entirna) a
chun Type (angpui) le Antitype (sukdiktu/sukfamkimtu) a uma, Thuthlung Hluia
tamtak hieng ang in-entirna le a angpui hril mat ding tam tak a um a nih.
[Thiempu Aron le Isu Krista; Fekân Ruoi le Krista Intlanna]
Sabbath-a khawm hieng ang typology
hi Bible thiemhai chun an hrilmat hlak. Pathienin a mihai Châwlni (Sabbath)
inser-a châwl (rest) dinga ti hi Type (a angpui inchikna) a ni a, Thuthlung
Thar-a chun nitina Isu Kristaa châwl (rest) thei dinga lo in entirna niin
Krista chu a sukfamkimtu (Antitype) [Hrietchiengna dingin: Type
chu inentirna (symbol) a ang a ni a, Antitype chu, kha inentirna sukfamkimtu a
nih][5]
Thuthlung Thar ah Dân Sâwm Pêk a
hril zawm lo umsun chu Sabbath chungchang hi a nih. Ieng lei? Dân dang pakuohai
po kha Krista dâna a kawpde/lâk lût a ni taa, Sabbath thu pêk ruok chu Isu’n a
sukdanglam lei a nih.[6]
Isu kha dân hnuoia pieng a ni a
(Gal.4:4), chuleiin, rawng a bâwl lai khan chu sabbath kha an ser ve ngei a
nih. Sienkhawm Krista ngeiin, “Mihriem Naupa hi Châwlni Lal a ni si a”
(Mt.12:8) a tih. Thuthlung Hluia Pathienin châwl (rest) a hril tak kha Isu
ngeiin a hnungzuituhai kuomah châwlna a pek lem thu a hril. “Nangni sininrim le
phu rik phur po pohai, ka kuomah hung unla, keiin inchâwltir ka ti
cheu” (Mt.11:28) a tih.
Kut zeng châwlniin a sukdam
(Mt.12:9-14). An hêk theina dingin (Mosie dân hretuhai an nih) “Châwlniin
sukdam a thieng am? tiin an indawn a, Isu’n “Châwlnia sukṭhat a
thieng” tiin kut zeng kha a sukdam a nih. Châwlni-a mi sukdam chu
Judahai ngaia chun mak tina khawp, danglam ti khawp (most intriguing) a nih.
Thuthlung hmasaa thina khawp kha damna a ni tlat. Thilsiem-a Pathien a châwl
(rest) kha, hun thara ruok chun mi a sukdam ta lem. Isu’n châwlni-a mi a sukdam
hin a Lalram a hawng (kingdom inauguration) a ni zie hmu thei a ni a, chu
lalrama (famkim huna) chun natna le thina a um ta naw ding a lo entir a ni
bawk.[7]
Isu khan Sabbath kha a
suktâwp/sukbo ti ei hmu naw a, amiruokchu chieng deuin Sabbath chungchang hieng
hin a ti, “Châwlni hi mihriem ta dinga siem a na, mihriem hi Châwlni ta
dinga siem a ni nawh” (Mk.2:27).
Châwlni bawkin nuhmei kebai a
sukdam. Inkhâwmna in hotu a lunginsen a, “mihriem sinthawna ding ni ruk a um
annâwm; chu sûng chun hung unla, insukdam ro; Châwlnia hung lovin” a ta.
Lalpa ruok chun a kuomah, “Nangni vervêkhai, Châwlniin mâni sebâwng amanih,
sabengtung amanih a bu fâknaa inthawka sûtin, tui dâwn dingin in ṭhuoi dawk seng hlak a ni naw am a
nih? Hi nuhmei, Abraham naunu, Setanin kum sâwmpariet a iman hi, Châwlni
khawmin hi khuopna hi hang sûtpêk naw zie am a nih?” a ta, a
dawn a. (Lk.13:10-17). Sabbath nêka chunghnung lem a ni zie a hril.
Tirko Paula ngeiin, “Chuongchun,
fâk thua manih, dâwn thua manih, ruoiṭhe ni thua
manih, thla thar thua manih, châwlni thua manih tûkhawmin sawisêl naw raw hai
se cheu; chuonghai chu thil hung tlung dinghai hlim (shadow) a nih, a tak
ruok chu Krista ta a nih” (Kol.2:16-17) a tih. Sabbath hin
Krista a tinzawna, ama ngeiin a sukfamkim thu ei hmu.
Hi taka Sabbath chungchanga Paula
in ‘hlim (shadow)’ a ti hi Greek ṭawnga chun
‘skia’ ti a ni a, Hebrai zieka Thuthlung Hluia inthawina hlim
(shadow) chu Krista in a sukfamkim zie (Heb.10:1) a hrilna leh an ang char a
nih. Chun, Kol.2:17a ‘a tak’ (substance; Gk.’soma’) ruok
chu Krista a ni ti leh Heb.10:1a, ‘angpui’ (form; Gk. ‘eikona’)
chu Krista a ni ti hi anmil char bawk a nih. [8]
Paula a hrilna ki (tone) hi ieng
dang ni lovin fâk thu amanih, ruoiṭhe thu, thlathar
thu leh châwlni thua tûkhawmin sawisêl naw raw hai se cheu; chuonghai chu thil
hung tlung dinghai hlim (shadow) a nih, a tak ruok chu Krista ta a nih
ti hi a nih. Thuthlung Hluia chun fâk thu, ruoiṭhe thu, ni
inser thuhai chu Pathien in a namdet a ni a, chuong thua chun iengkhawm buoina
(issues) thil a um ta nawa, Kristaa chun thilsiem thar a ni lem tah. Chuong dân
tamtak chu hmang ta lo (not valid) a ni
lem ta, ringtuhai chu Mosie thuthlung (Mosaic covenant) a um eini ta naw leiin
ti hi a nih. Paula hin Sabbath inser le hmang sunzawm hi a hril hnuol chuong
lêm nawh; sienkhawm sandamna an tlun naw zie ruok chu a hril tum tak laia mi a
nih. Sabbath thupêk (sabbath regulation) in a mi khuop ta naw leiin inser
thienghlim nawtuhai chu lunga dêng hlum
amanih thiemnaw inchangtirna tieng Kristaa a um ta naw ti hi a nih.
Sabbath chu Mosie Thuthlung (Mosaic
Covenant) inchikna (sign) a ni leiin, chu thuthlung a bo tahnung chun inchikna
khawm umzie nei ta lo (null and void) a ni tah.
Pathienni (Lalpa Ni-The Lord’s Day) Chungchang
Pathienni/Lalpa Ni hi Sabbath anga
inser amanih hmang dinga Bible inchûktirna tak (indication) amanih thupêk
(command) chu a um nawh. Kohran hmasahai in Lalpa thonâwkna Ni-a an inhmukhâwmin,
Pathien chibai an bûk hlak
Greek ṭawng chun Κυριακή ἡμέρα (Kyriake hēmera) ti a nih. Bible-a
Thup.1:10a chau ei hmu. Pathien chibai bûk a hmang/inser thua a hrilna a ruok
chu a ni nawh. κυριακός (kuriakos) tia (adjective) a hmang a, a
umzie chu ‘Lalpa ta (belonging to Lord)’ tina a nih. Hi thumal hi 1 Kor.11:20 le
Thup.1:10 a ei hmu. Clement of Alexandria (ziektu hmasa) kum zabi pahnina laia
a hmang/ziek ti naw chu Jewish Literature le Septuagint a khawm hmu ding dang a
um nawh. [9]
Kohran hmasa laia thuzieka chun tamtak hmu ding a hung um tah (abîkin Didache,
Ignatius le Gospel of Peter ahai lem chun tamtak hmu ding a um).
Ei Lalpa in thina hnea ropuitaka a
thonâwkna ni kha Kohran hmasahai hrâtna bulpui leh hmêlma kulbing dettak ṭhiekna dinga Pathien zâra thilthawtheinaa an
ngai leiin Κυριακή ἡμέρα kha Pathienni
(Sunday) leh an hmetkawp/hmang ta pei a nih. Asia rama (Roman Province) kohranhai
lem chun Kohran a ngir ṭan tîra
inthawk ta khan Pathienni hi mipui inkhâwmna (Corporate Worship) huna an nei
hrim a nih. [10]
Chanchinṭha ziek
laia Johan hin ‘Ni saria ni hmasatak’ ti hi a hmang uor taka (Jn.20:19,
26) an inhmukhâwmin an umkhâwm hlak zie hmu thei a nih. Ziek dang Mt.28:1,
Mk.16:2Lk.24:1 ahai khawm hmu ding a um. Hi hi an ṭanna anga ngai tamtak an um. Gentile Mission
(Jentail hai kuoma chanchinṭha hril) hma daia inṭan anga ngai theiin a um.
Eusebius (Ecclesiastical History
3:27) a ei hmu dân chun:
‘Ebonites (kohran hmasalaia Juda ringtu pâwl)
hai kha pâwl hnia ṭhe theiin
an um a, pâwl chun ‘Sabbath ursun takin an inser a, Pathienni khawm Lalpa
Sandamtu thonâwkna ni in an ursûn hle; pâwl pakhat chun Lalpa Ni tak hi an
hmang chuong nawh.’
Pathienni (Sunday) a inkhâwm inṭan dân suituhai chun Palestinian Church (Jerusalem
le a sevêla kohranhai) bulṭan niin an
hril. [11]
Inrinni (Sabbath) zântieng punkhâwmin (Tt.20:7) ni saria ni hmasataka bei
khawiin, inkhâwmna an nei hlak. Kohran hmasahai chanchin ziektu Pliny The Younger[12]
chun, ‘Bethunia (Bithynia) kohranhai chu Pathienni (Sunday) in inkhâwmna
(worship) vawi hni (at dawn and evening) an nei hlak thu a ziek.[13]
[Bethunia kohran hi Tt.16:7; 1 Pet.1:1 ahai ei hmu]
Justin Martyr’s[14]
Apologies (1 Apol.65) a khawm ama hun lai ngei Pathienni (Sunday)
a inkhâwmin Lalpa Zânbu (Eucharist) an nei hlak thu a hril. ‘Dialogue with
Trypho’ a zieknaa, ‘Sabbath inser dân indiktak chu simna le insirna
lungril puta Pathien chibai bûk a ni’ a tih.[15]
Protestant Huna
Sabbath le Pathienni (Sunday)
Sabbath dân hi Israelhai (thuthlung
nauhai) ta ding bîka pêk a ni ti hi Protestant pawm dân tak chu a nih. Amiruokchu
Sabbatariniasm (Sabbath inchûktirna ngaina/lâk ursûn pâwl) hi Protestant laia
hrât taka fepui an um a, chuonghai chu Seventh Day Adventist/Seventh Day
Baptist hai an nih. Hienghai hin Sabbath chungchang hrilmawina le lâk ursûnna a
sukzuol a, mi tamtak inchûktirna danglam an pêk leiin sukbuoiin an um hrim a
nih. Pathienni (Sunday) hi Christian Sabbath a ni ti Bible-a ei hmu nawh.[16]
Protestant huna Sabbath ei ti hin an ṭan tîr laia
an fepui dân kha ei ziek tum a ni a, hieng Seventh Day ngai dân hi ei tinzâwn
tum nawh.
Protestant Reformation hi Ninety-five
Theses, Wittenberg Church kawtkhâra October 31, 1517-a Martin Luther-in a târ ni
ânthawka inṭan a nih. Chuleiin, kum zabi
16na laia Pathienni le Sabbath chungchang ei sui ding a nih. Protestant hin
Sola (chau-only) hmanga thil panga a lo fe pui- Sola scriptura: “Scripture
alone”; Sola fide: “faith alone”; Sola gratia: “grace alone”; Solo Christo:
“Christ alone”; Soli Deo gloria: “to the glory of God alone” kha lungrila ei vawng zing nuom a um.
John Calvin inchûktirna ‘Institutes
of the Christian Religion’ a Mosie dânhai hi Civil, Moral le Ceremonial
a ṭhe-in a hung hrilfie ti ei hriet.[17]
Westminster Confession of Faith, XIX- Of the Law of God a khawm hieng
ang ṭheṭawpna hi ei
hmu.[18]
Hi dân ṭhe hai hi ei suibing tum a ni naw leiin Sabbath
chungchang chau ei ziek ding a nih.
Luther le Calvin chun ‘The
Lord’s Day’ hi Kohran hmasa thaw dân hi Mosie dân-a Sabbath ang ni
lovin an ngai.
Martin Luther
Luther hi Mosie dân ṭhe chiem naw sienkhawm, Sabbath dân ruok hi chu
ringtuhai khuopna dingin a ngai nawh.[19]
Pathienni (Sunday) a Pathien chibai bûk dinga pungkhâwm hi chungtieng Pathien
(divine intervention) thaw lei ni lovin mihriemhai in Pathien ei biekna dinga
ei thaw niin a ngai. [Bible-a a hrilna tak a um naw leiin][20]
A ngaidân hi Confession of Augsberg (1530) a hieng ang hin a hril ‘Sabbath
hi ei inser a ṭul ta naw a, Kohranin Lalpa Ni
(Lord’s Day) hi Pathien chibai bûkna dinga an ruot (appointed) a ni chun
mipuihai fekhâwm hun hriet theina a nia lâwm a um (seems to have been pleasing)’ tiin.
John Calvin
Luther nêkin Theology hi a thlûr
nasa lem a, chun, a ziek nasa lem bawk. Dân chunchang tamtak a ziek. Dân sâwm
pêk a palina- Sabbath thu sei tak a zieka. Ceremonial (Ser le sâng) dân po po
Kristaa an fâwkkhâwm vawng taa, Kristaa châwl eini ta leiin, Sabbath inser ang
ni lovin, Pathien Chibai bûkna dinga ni hran ei pawimaw lem. Mosie Sabbath kha
hlimthla (foreshadow) a ni a, Krista chu a tak a nih. Sabbath hi Ceremonial Law
a ni leiin sunzawm ṭul ta lovin
a hrilfie. ‘Sabbath hi sertan (circumcision) le inthawina dânhai leh inang
an ni a, ‘a hunbi a hung tlungkim hmaa thil um’ anni leiin Krista lo
kâwkhmuna le tarlangna (prefigure) chu Kristaa a famkim tah’ a tih. [21]
Lalpa Ni hmang leia sin châwl (rest) tuma sukthlarau (spiritual sabbath) ruok
chu iem ṭhathnempuina ding , a pawimaw tak chu suol nghatsanna
(mortification) a nih’ a tih. Karl Barth ruok chun Calvin ngai dân hi ‘Calvin’s
Sabbath mysticism’ a tih. [22]
Calvin hin Luther ang bawkin ‘Pathienni
(Sunday) a inkhâwm (worship) hi a remchanga, nitina inkhâwm (public worship) hi
a theinaw leiin hlâwk taka hmang ding a ni; amiruokchu Pathiena inthawk pêka
um, ruok chu a ni naw (not divinely given to Christian)’ a tih. Calvin hin
Pathienni (Sunday) a inkhâwm (worship) a ni si chun mani sinhai châwlsan in,
insukhlimna (recreation) hai khawm bansan-in, lungril po poa Pathien chibai bûk
le a inchûktirna huna sûnnitlâka hun pêk ruok chu a pawimaw a tih.
Sabbatarianism
Sabbatarianism umzie chu Ringtuhaiin
Sabbath thupêk ang taka inser dinga pawmtuhai tina a nih. Martin Luther le John
Calvin hai hin Sabbatarianism angin inchûktirna an pêk nawh. Pathienni (Sunday)
a inkhâwm (worship) chu thil remchang tak, karkhat sûnga ni bîk neia, châwl
meua Pathien chibai bûkna hun bâka kohran hmasahai lo thaw dân chu ṭha an tih.
A hnunga Reformed Theologian hai
chun ‘a ni bi tliek char ni naw sienkhawm karkhata ni khat ama chibai bûk
ding ruok hi chu Pathien dân (God’s Law) a ni; asanchu Pathien chibai bûk hi
tâwplo chatuon thil (perpetual and eternal) ding a ni leiin’ ti hi an hung
khek pui nasa pei a.
Zurich-ah Ulrich Zwingly thlâktu
Heinrich Bullinger (d.1575) khan Reformation bulṭantu hai
ngai dân naw ang deuin Sabbatarian Position a hung nei a. Thlarau Châwlna ni
(Spiritual Rest Day) tiengin a hrilfie a, thupêk palina hi Sunday-a khawm sunzawm
pei dinga thupêk a ni’ tiin a hung fe puia, Sabbath ang bawkin hi inkhâwm
(worship) a hin Pathien Thu (Scriptures) tiemna le hrielfiena, ṭawngṭai,
sacraments le ṭhangpuina (almsgiving) hai
thaw dingin a hung inchûktir a. Bullinger hi Pathienni (Sunday) a thaw ding le
thaw naw ding (do’s and don’t) ziektu Protestant Theologian hmasatak a hung ni
a. Sunday Rest chu Sabbath Rest ang bawka inser thienghlima, bawsetuhai chu
thina chen khawm hrem hmu tlâk anni zie Num.15 bêsanin rorêltuhai (magistrate) a
hril hiel. Mi a thuhne thei vieu si leiin, mi tamtakin an pawmpuia, Second
Helvetic Confession (1566) Chapter 24 chun Lalpa Ni (The Lord’s Day) le Sabbath
chunchang theṭawpin Europe Reformed Church
a hmang a hung ni ta pei a nih. Hi hi Sabbatarianism Protestant laia inṭanna a ngai thei a nih. [23]
Dân Sâwm pêk palina (fourth commandment) ngaipawimawna a zuol peia, Seventh Day Baptist chu 1650’s lai khan London
a indin ṭanin a um a, Seventh Day Baptist (America) chu
1671 in Newport, Rhode Island ah indin-in a um a. America rama Adventist
Movement chu nasatakin 1840’s lai khan a tlunga, chuongchun, May 21, 1863-a
Ellen G White inrawina hnuoia Seventh Day Adventist hi indin-in a hung um ta a
nih.
Ei lekhaziek a phut tîra ei hril ta
ang khan Sabbath chungchang hin Theology a themsa a ni ei ti kha, Kohran inṭhena (division) a chawk suok der el a nih. Dân
sâwm pêk a palina leia kohran inṭhena um hiel a nih.
Chuleiin, ‘The Fourth Big Division’ an ti hiel a nih.
Hebrai Lekhathawna Châwlni
Thuthlung Dân chungchanga insêl
theina tamtak a um a, sunzawm le sunzawmlo (Continuity/Discontinuity)
chunchanga Thuthlung Thar Lekhabu pawimawtak chu Hebraihai kuoma lekhathawn hi
a nih.
Sabbath chungchang ngei khawm
Hebrai ziek hin a lo sukfie hlê.
Sabbath thupêk chungchanga Bible-a
fie taka a hrilfiena chu Hebrai 3:7-4:11 hin ei hmu.
Pentateuch (Bible-a lekhabu a
hmasatak pangahai) a ei hmu angin; Sabbath siem nasan (original purpose) chu
Pathienin a mihai sinthaw sâwlnaa inthawk châwlna (rest) neia, Ama tieng
lungril pea chibai an bûk theina ding a nih. Hi châwlna (rest) hi Hebrai zieka
hin a hung hmang a, Heb.4:4a ei hmu chat a nih. Israelhai chu châwlna (rest) ngaipawimaw
dinga ti anni angin Pathienin a thilsiem (creation) a châwl, a mihai khawm
châwl dingin thu a pêk angin Sabbath ni in an châwl a, Joshua rawiin Kanan rama
an châwl ti ei hmu bawk, kum tamtak châwl sunzawmna ei hmu bawk. Hi hin Pathien
laka an thuawina hmu theiin a um.
Hebrai ziektu hin hieng po po hi a
hriet vawnga, chuleiin, “Chuongchun, Pathien mihai ta ding chun Châwlnia
châwlna a la um ta rawp a” (Heb.4:9) ti hi ei hmu ta a nih. Châwlnia
châwlna (Gk.sabbatimos) hi Israelhai châwlna anga châwl tak hi a hriltum
tak ni lovin; Isu Krista ta dinga ringumna (faithfulness) a hrilna le Mosie
nêka chunghnung lem a ni thu a nih. Châng 10a, ‘A châwlnaa lût ta chu,
Pathienin ama sinthawhai a châwl san ang khan ama khawm chun a sinthawhai a
châwl san ve ta a’ tia hin Sabbath châwl an hriechieng êm êm kha hmangin
Chatuona humhimna le châwl hadamna Kristaa ei hmu thu leh inrimna po poa
inthawka kumkhuoa châwlna (eternity rest) a hrilna a nih.
Thup.14:13a, “Chun, vâna inthawkin
rawlin, “Hienghin ziek rawh: Tuta hnung chu mithi, Lalpaa thihai chu, an hamṭha. Thlarau chun, ‘Anih, an
sinin- rimnahai chu châwl san tâng an tih; an thilthawhai chun a hung
zui ve ding a ni sih a,’ a tih,” a ti ka hriet a. Hi thu leh Hebrai
ziek hi ziekmat (inmil) char a nih.
Chuleiin takin Isu’n, “Nangni
sininrim le phur rik phur po pohai, ka kuomah hung unla, keiin inchâwltir ka ti
cheu” (Mt.11:28-30ff) a ti hrim a nih. Isu’n châwl (Sabbath) thupêk chu a
sukfamkim tah ti a chieng hlê.
Ringtuhai châwlna a ni leia Isu’n Sabbath
a sukfamkim dân Clowney ziek hi a pawimaw khawp el. ‘
Decalogue (dân sâwm pêk)-a Sabbath
thupêk chu ei zâwm ngei a ni, Thlarauin Kristaa ei châwl ta leiin, ama chun ei
sininrim po po leh ei phurrik chu phur-in, ei Sandamna dingin ei ring taa, ei
hringna khawm ama ta dinga inhlân in, damsûnga ata dinga ringum dingin ei
intuklût ta lem a nih’ [24]
Thukhârna
Sabbath thumal hi KJV inlet dân
chun (plural ṭhangsa in) Thuthlung Hluia vawi 139 le Thuthlung
Thara vawi 59, a rengin 198 vêl inziek anga ngai a nih. [25]
A ziek tam dân lei ringawta ngaipawimaw ding tina a ni naw a. Ziek nasan le a
thupui fepui hriet a pawimaw.
Sabbath chungchanga ei ziek ta ang
khan Bible-a thil pahni lien tak tak a um-Mosie Dân inchikna (sign) niin
Pathienin a thuthlung nauhai kuomah a thil ngiet le intuklût (claim and
loyalty) ding thu a nih.
Bible-a anziek dânhai chu a
chungtieng ei ziek vawng ta leiin ziek nawn ta naw mei nih.
Thuthlung Hlui dân po po hi a tâwp
vawng tina a ni naw a, sunzawm le hmang
pei ding thu a um bawk naw leiin Protestant hai chun Moral, Civil le Ceremonial
Law-in anlo ṭhe hrim kha a nih. (Reformed
Theology and Covenant Theology). Dân sâwm pêk (decalogue) a pakuo dang po hi
moral law-a tiemin, a palina Sabbath tak hi Ceremonial Law a sie a nih. [26]
Kohran hmasaa inthawk Thuhtlung
Thar-a ei hmu ang leh khawvêl hmun tina Pathienni (Sunday) a inkhâwmna nei a;
Ringtu ta dinga châwl (rest) nia ei hmang hi thil ṭha tak le remchang (convenient) khawp el. A
Sabbath ngai pawimaw rak in Sandamna an tlun thei naw a, ei suolna a inthawk a
mi siemṭha/intlan chuong nawh. Sabbath hi Kristaa sukfamkim
(fulfilled) a ni tah. [27]
“Nangni rawi ngawtin thlalêr hmunah
a tumin hung unla, châwl phawt ro” (need for physical
rest) (Mk.16:31) ti le “Nangni sininrim le phur rik phur po pohai, ka kuomah
hung unla, keiin inchâwl tir ka ti cheu” (Mt.11:28) a hai
hin mihriem taksa châwl pawimawna le thlarau sandamna châwl (spiritual and
salvation rest) ei pawimaw ti a chienga. Pathienni (Sunday) hi Lalpa Thonâwkna
Ni (The Lord’s Day) a ni ang taka hadamna ni, thlaraua ei insukhrâtna ni, thlarau
bu ei fâkna ni, Pathien chibai bûkna nia ei hmang hi a pawimaw hlê. Lalpa Ni-a
ei ngai thupui tak ding chu Pathien Chibai bûk (Worship) a ni ding a nih.[28]
Mi dâl theitu khawvêl thilhai a inthawk ei insie fihlim a pawimaw. Worship chu
ringtu hringnuna a lairil a ni ding a ni a, kohran hringna (heartbeat) a nih.
Lalpa Ni chu châwl (rest) in a hluolân ding ni lovin Krista chu Lal a ni a, ei
hringna thina hnea thonâwk a ni zie puongsuokna a nih. Hi hi LALPA ni ruot chu
a nih, Hi ni hin hlimin lâwm ei tiu (Ps.118:24).
Bibliography
Bauckam, R.J. ‘Sabbath and Sunday in the Protestant Tradition’ in
D.A. Carson, ed. From Sabbath to Lord’s Day: A Biblical, Historical, and
Theological Investigation. Grand Rapids: Zondervan, 1982.
Bauckam, R.J. ‘The Lord’s Day’ in D.A. Carson, ed. From
Sabbath to Lord’s Day: A Biblical, Historical, and Theological Investigation.
Grand Rapids: Zondervan, 1982.
Beckwith, R.T and W Stott. This is the Day: The Biblical Doctrine of
the Christian Sunday and its Jewish and Early Christian Setting (Morgan and
Scott: London, 1978.
Blomberg, Craig L. ‘The Sabbath as Fulfilled in Christ’ in
Perspective on the Sabbath, Ed.by Christopher John Donato. Nashville: B & H
Publishing House, 2011.
Calvin, John. Institutes
of the Christian Religion, Transl. by Henry Beveridge. James Clark &
Co., 1962. Volume 2, Book 4, Chapter 20, Section 14.
Carson, D.A., ed. From Sabbath to Lord’s Day: A Biblical, Historical,
and Theological Investigation. Grand Rapids: Zondervan, 1982.
Clowney, E.P. How
Jesus Transform the Ten Commandments, ed.R.C. Jones. Phillipsburg, NJ: P
& R, 2007.
Collinson, P. “Beginnings of English Sbbatarianism,” C.W. Dugmore and C.
Duggan ed., Studies in Church History I. London: Nelson, 1964.
Francke, J. Van Sabbat naar Zondag (Ton Bolland: Amsterdam, 1973.
Justin Martyr, Dialogue
with Trypho 12.
Lincoln, A. T. ‘From Sabbath to Lord’s Day: A Biblical and
Theological Perspective’ in D.A. Carson, ed. From Sabbath to Lord’s Day:
A Biblical, Historical, and Theological Investigation. Grand Rapids:
Zondervan, 1982.
Naselli, Andrew David. ‘What
is a Biblical Theology of the Sabbath’ in 40 Questions About Biblical
Theology ed. by Jason, S. DeRouchie, Orien R. Amrtin, Andrew David Naselli,
Series Ed. Benjamin L. Markle (Grand Rapids: Kregel Academic, 2020.
Pliny Epistles 10:96.
Rordorf, Willy. Sunday: The History of the Day of Rest and Worship in
the Earliest Centuries of the Christian Church. SCM: London, 1962.
Schreiner, Thomas R. 40
Questions About Christian and Biblical Law. Grand Rapids: Kregel Academic,
2010.
Strickland, Wayne G. Five Views on Law
and Gospel, ed.by Stanley N. Gundry. Grand Rapids: Zondervan, 1996.
Wallace, R.S. Calvin’s Doctrines of the Christian Life. Edinburg:
Oliver and Boyd, 1959.
Zuck, Roy B., Basic Bible Interpretation. Wheaton, IL: Victor,
1991.
Webliography
https://thewestminsterstandard.org/the-westminster-confession/
https://www.bibleinfo.com/en/questions/facts-about-the-sabbath
[1] D.A. Carson, ed. From Sabbath to Lord’s Day:
A Biblical, Historical, and Theological Investigation (Grand Rapids:
Zondervan, 1982), 15.
[2] Willy Rordorf, Sunday: The History of the
Day of Rest and Worship in the Earliest Centuries of the Christian Church
(SCM: London, 1962), 15.
[3] J. Francke, Van Sabbat naar Zondag (Ton
Bolland: Amsterdam, 1973); R.T Beckwith and W Stott, This is the Day: The
Biblical Doctrine of the Christian Sunday and its Jewish and Early Christian
Setting (Morgan and Scott: London, 1978)
[4] Thomas R Schreiner, 40
Questions About Christian and Biblical Law (Grand Rapids: Kregel Academic,
2010), kindle location 3507 of 13800.
[5] Andrew David Naselli, ‘What
is a Biblical Theology of the Sabbath’ in 40 Questions About Biblical
Theology ed. By Jason, S. DeRouchie, Orien R. Amrtin, Andrew David Naselli,
Series Ed. Benjamin L. Markle (Grand Rapids: Kregel Academic, 2020), Kindle
location 421 of 637; Roy B.
Zuck, Basic Bible Interpretation (Wheaton, IL: Victor, 1991), 179-80.
[6] Andrew David Naselli, ‘What
is a Biblical Theology of the Sabbath’…, kindle location 420 of 637.
[7] Thomas R Schreiner, 40
Questions About Christian and Biblical Law …, kindle location 3521 of
13800.
[8] Thomas R Schreiner, 40
Questions About Christian and Biblical Law…, kindle location 3536 of 13800.
[9] R.J Bauckam, ‘The Lord’s Day’ in D.A. Carson,
ed. From Sabbath to Lord’s Day: A Biblical, Historical, and Theological
Investigation (Grand Rapids: Zondervan, 1982), 222.
[10] R.J Bauckam, The Lord’s Day’…, 232.
[11] R.J Bauckam, The Lord’s Day’…, 238.
[12] Pliny the Younger (Gaius
Plinius Caecilius Secundus)
[13] Pliny Epistles 10:96.
[14] Justin Martyr (c. AD
100–165) hi ringtu hmashai laia inchûktirtu ropui a nih. A lekha zie First
and Second Apologies hai hi kohran chanchin tamtak ei laksuokna a nih. Jn.1:1 a
thu (logos) hi Isu Krista a ni zie fie taka ziektu a nih. Justin hin inchûktirna
indiknaw (heresies) hieng Gnosticism, Docetism, le Marcionism hai nasataka a dodâl
thu ei hmu bawk.
[15]
Justin Martyr, Dialogue
with Trypho 12.
[16] Wayne G. Strickland, Five Views on Law and Gospel, ed.by Stanley N. Gundry (Grand
Rapids: Zondervan, 1996), kindle location 1269 of 7890.
[17] John Calvin, Institutes
of the Christian Religion, Transl. by Henry Beveridge (James Clark &
Co., 1962), Volume 2, Book 4, Chapter 20, Section 14, 663.
[18] https://thewestminsterstandard.org/the-westminster-confession/
[19] R.J. Bauckam, ‘Sabbath and Sunday in the
Protestant Tradition’ in D.A. Carson, ed. From Sabbath to Lord’s Day: A
Biblical, Historical, and Theological Investigation (Grand Rapids:
Zondervan, 1982), 314.
[20] R.J. Bauckam, ‘Sabbath and Sunday in the
Protestant Tradition’…, 314.
[21] R.J. Bauckam, ‘Sabbath and Sunday in the
Protestant Tradition’…, 316; R.S. Wallace, Calvin’s Doctrines of the Christian
Life (Edinburg: Oliver and Boyd, 1959), 141-142.
[22] R.J. Bauckam, ‘Sabbath and Sunday in the
Protestant Tradition’…, 317.
[23] P. Collinson, “Beginnings of English
Sbbatarianism,” in C.W. Dugmore and C. Duggan ed., Studies in Church
History I (London: Nelson, 1964), 211.
[24]
E.P. Clowney, How Jesus
Transform the Ten Commandments, ed.R.C. Jones (Phillipsburg, NJ: P & R,
2007), 51-65.
[25] https://www.bibleinfo.com/en/questions/facts-about-the-sabbath
[26] Craig L. Blomberg, ‘The Sabbath as Fulfilled
in Christ’ in Perspective on the Sabbath, Ed.by Christopher John Donato
(Nashville: B & H Publishing House, 2011), kindle location 6814 of 10384.
[27] Craig L. Blomberg, ‘The Sabbath as Fulfilled
in Christ’…, kindle location 6535 of 10384.
[28] A. T. Lincoln, ‘From Sabbath to Lord’s Day:
A Biblical and Theological Perspective’ in D.A. Carson, ed. From Sabbath
to Lord’s Day: A Biblical, Historical, and Theological Investigation (Grand
Rapids: Zondervan, 1982), 405.