Golgotha-a Tuolthatna Râpthlak
Pastor Johny Laldinthar F Tusing,
Published In KRISTIEN MEGAZINE | Vol. LXIX No.03, Thlatun (April) 2026 Issue.
Thuhawngna
Tuolthat ei ti hi
‘mihriem hringna lâk’ ‘nunrâwng taka mi sukhlum’ tina a nih. Sapṭawngin ‘murder’ ti nisienlakhawm ‘felony’
ti dâm, ‘homicide’ ti khawmin US-a hai chun hriet tlânglâwn a nih. Khawvêla
tuolthatna rapthlâk tak tak, a lo tlung ta hlaka amiruokchu Golgotha-a
tuolthatna ang hrim hrim hi a la tlung ngai nawh. Romhaiin Isu Krista an hrem dân, an deusâw dân
le an sawisak dân hrim hi ‘Tuolthatna râpthlak a ni dân’ ei pholang tum chu a
nih.
1.
Romhai in ‘thina khawp’ Inhremna an thaw dân
Rom sawrkar in thi
dinga a rêlhai chu- lu tan (decapitation), a hringa rawhlum, sahrâng/sakawl
(wild beast) sawisak dâm, lung lien ‘Tarpeian Rock’ indeltir dâm, savun
puon-a khitdea Tiber vadunga thlâk dâm, hi hi ‘the sack’ an tih, mania
inthatluitir (enforced suicide), hemde (inkhengbet)-Crucifixion hai hi an nih.
Hi hai laia hremna rapthlâk taka an ngai chu ‘hemde’ hi a nih, Rom hai chun ‘summum
supplicium’ (extreme penalty) an ti a nih. Mi an hremhai hrim hrim chu, an
suksuolna (crime) phutâwk ang chau ni lovin, a suksuoltu (criminal) ta dinga
hrem awm hrim, tuor awm hrim suklang le pholang a ni hlak.
Inhemdena
(crucifixion) hi Roman hremnaa chun a nunrâwng thlâk taka, a rinum tak bâka, a
na tak (most excruciating pain) bawk a nih.
Inhemde hi Assuria mihai, Scythia mihai, Carthage mihai, Persia le Greek
mihai khawmin inhremna tawpkhâwka an lo nei a nih. Rom sawrkar lem chun hremna
turu taka a nei hrim a nih. Hi inhremnaa a tuortuhaiin (victims) sâwttak an
tuora, vântlang hmu theia, a na thei ang taka insukmuolphonaa ngai a nih.
Chanchin Ṭha palihai a khawm inhemdena le inzawma Rom sipaihai
in Isu Krista chungah an thilthaw 6 chieng taka ei hmu chu:
2.
Rom sipai savun hruihruola invuokna: Latin ṭawng chun ‘flagrum or flagellum’ an tih. A
chelnaa inthawk savun hrui an suibâwk ṭeu a, ahmawra
saru (animal bone-astragals) amanih thir inzum ankuoi (sharp iron hook) amanih
suon (lead) inmum rik lal el an khitde hlak. Flavius Josephus (AD 37-100; Juda
historian) in a hril dân chun, ‘hieng anga invuokna (Roman flagellatio) hi a
nat dân chu a tuortuhai charin an hrietthiem’ a ti hiel. Isai 52:14 a, ‘a
hmel chu mihriem hmêl nêk hmana suksietin a um a’ a ti kha a sukdik hlê.
3.
Suksuoltu kraws inputtir.
4.
‘Iengleia hemde a ni am’ ti lekha ziek intâr.
5.
Sipaihai in an thuomhnaw insem.
6.
Kraws (thing kawkal) a an hemdena.
Rom sipai vuokna
hruihruol (Roman scourge) a chungah ei ziek hmangin Isu kha (sipai ṭha in fit tak le hrattak thlangsuok rawi naw nihai am
Elite Unit lai khan), a na thei ang takin hei vuo’ng an ta, savun hruihruol ahmawra
saru amanih thir inzum khan a taksa pawtthlêrin amanih taksaa lût kha hei
phidawk nâwk hlak an ta, a va na âwm de aw!! Thisen tamtak a suok ngei ding a
nih. A hnungzâng inchip deu thawin um a ta, a taksa pum thisenin a tuom ngei
ding a nih. A taksa hin hliemna nasatak a tuok ngei ding a na, a nat dân ding
chu Juda historian Josephus hril khin a sukfie hlê.
2.
Rom Sipaihai sawisakna le Nuiza Siemna (deusâwna)
2.1.
Rom Sipai inṭhe dân
Rom sipai hi a pâwl
pâwla ṭhe anni hlak. ‘Roman Legion’ chu
a lientak an ni a, sipai 5000-6000 an um hlak (ziektu ṭhenkhat chun Rom lalram-Roman Empire a khan Legion 28 um angin an ziek),
Cohort (regiment) sâwm in an ṭhe a, chuonghai chu ‘Roman
Cohort’ an tih, sipai 500-600 umna a ni hlak. Mi 100 in an ṭhe nâwka ‘Roman Centuries’ an tia, hi hi Sipai
za hotu (centurion) in anrawi pei a nih. Bible a hin ‘Sipai za hotu’ ti hi ei
hmu râwn hlê. Rom sipai ṭha (elite unit) an um
nâwka, chuonghai chu ‘Praetorian Guard’ (laltak vengtu sipai pâwl) an
nih. Roman Cohort ni tho si, sipai ṭha bîk
(elite unit) an nih. Roman Cohort ang tho-in sipai 500-600 inkâr pei an um a,
pâwl pakuo in an ṭhe a, pâwl pathum hai
hi Rom khawpui daifemah an hmunpui ah an um a, hienghai hi ‘urban cohort’
anti hlak, pâwl paruk chu Rom thlafêm hmun pawimaw hrang hranga an um hlak,
hienghai hi ‘watchmen cohort’ an tih. Isu sawisatu pâwl hi Praetorian
Guard ngei ring an um. Chanchin ṭha zieka
hai chun “sipai pâwl-cohort, Greek ṭawngin ‘speira’’
ti tawp a nih (ref. Mt.27:27; Mk. 15:16; Jn.18:3). Antonio Fortress hmunah
vengtu pâwl an nih.
Antonio Fortress hi Herod Lien in Mark Anthony hrietzingna dinga a bâwl, sipai hmunpuia hmang a nih. Sipaihai hi a ṭha bîk/thlang bîk ‘Elite Unit’ an nih. Governor enkaitu, vengtu anni leiin buoirup huna khawm muongna inumtir thei ding khawp hiela sipai ṭhaa ngai an nih. Rom sipaia khan Judahai an ṭhang ngai meu naw leiin Jentail mi vawnga ngai an nih (Ṭhenkhat ruok chun ‘Jewish Soldiers in Roman Military’ tia suitu le ziektu an um tho). Antonio Fortress a sipai umhai hi ngaidân tlânglawn tak chu ‘Syria sipai (Syrian troops)’ nia ngai an nih, Syria mihai hin Aramaic ṭawng an hmang hlak leiin Jerusalem ah hin ṭawng thua harsatna annei nawh. Gethsemane huona mantuhai khawm kha hi sipai pâwlhai laia mi ngei ni ngei dinga ngai an nih. An man tak Isu Krista kha an hrietchieng naw hlê. An ngaidâna chun ‘Juda invêtchil pâwl’- ‘Zealot-Insurrectionist’ Judahai ‘ram rorêlna zalênna’ an hmuna dinga helhai anga ngaiin (Juda ṭhuoituhai khan hekna tinrêngin an heka, bukna na hei siema tling lovin an ngai hram hram a ni kha). Chuleiin, buoina suksuoktu satlie angin sipaihai khan an ngai ngei ring a um. Chuleiin, Rom lalram dodâltu, hêktu le buoina siemtua intumin, a muolpho thei ang tak, a na thei ang taka hrema, a rinum thei patawpa sukrimsi kha an tum hrim a nih. Mipui laia sukmuolpho kha an thiem zawng tak a ni a, nuizat siemna ding le midang inchuktirna (Rom lalrama an intuklut theina) dingin an sawi zêk ding hrim a nih.
2.2.
Rom Sipai kut
tuorna, sawisakna le deusâwna
Rom sipaihai hin ‘an
hrempa, an vuokpa le an suisak’ hi tutak am a ni a an hrietchieng naw hlê.
Praetorium (sipai hmunpui) a hmunuom siemnain an hmanga, mipui hlak an khek uor
uor a. Mt.27:27 le Mk.15:16 chun, “an pâwla mi po po an ko khâwma” ti
hin an pâwla hin 500-600 vêl ding an na, an inko khâwm vawng tina a nih. Hieng
elite unit hai hin Isu kha an sawisak ni ding a nih. Ṭhenkhatin chil an sâk khum a, a hmai an tuom a, an vuok a, man mihai
khawm chun chel pumin an ben sawk sawk a (Mk.14:65) ti ei hmu.
Pilat hmaa an ṭhuoi hma khawmin vawi tam an ben-in, an vuok nawn zêk
ta ring a um. A hmai sen ier in, an vûng ta ngei khawm ring a um. John
MacArthur chun, “Isu kha Rom sipaihai in an savun hruihruola an vuok hma
khawmin, an benna le a lua an vuokna leiin a hmai anvûng nasa ta hlê” a ti
tawp. Isu kha a thuomhnaw an hei hlîppêk
a, puon dang an insiltir a (Mt. 27:28 chun ‘puon sen’ a ti; Lk. 23:11
chun, ‘puon ropuitak’ a ti; Mk.15:17 le Jn.19:2 chun, ‘puon senduk’
an tih). Deusawna thila an insiltir a nih. Hmusit taka ‘lal puon ropuitak senduk’
angin diriem le deusâw takin an insiltirna a nih.
Kaisar in hnena
lukhum (laurel wreath) a khum hlaka, Isu ruok chu hling lukhuma siem Kaisar
puopa, lal a insâl mei mei angin ‘hling lukhum’ an inkhumtir a nih.
Jerusalem le a sevêla hling um ṭhenkhat hi inches 2
inkuoi deu nguoi inzum êm em (barbed quills) anni hlaka, sie narân el lovin an
namlût deu pup ring a um. Ieng hling am an inkhumtir a? A Crucifixion: A
Forensic Inquiry ziektu Doctor mithiem tak Frederick T. Zugibe chun,
“Syrian Christ Thorn (Ziziphus spina-christi) am Christ thorn (paliuris
spina-christi) ti hi hriet ân’taka, an pahni hin Buckthorn family ve ve anni a,
feet 9-15 chena insanga ngir hlak, a hling ngeitak, sa deu tala inmum inki vur
el an nih” a tih. Chun, ṭhenkhat chun ‘thorny
acacia (acacia nilotica)’ khawm ni theiin an hril bawk. Iengpokhawm nisien, a
hling tak hrietchieng anta naw khawmin hling naran mei mei a ni naw ding a nih.
Dr. Frederick chun, “hling lukhum lei
hin lubuora hin ‘trigeminal neuralgia’ hi an tlun ngei ring a um, hieng
ang ngirhmun hi mihriem na tuor laia a rinum tak a nih; mi tamtak ka lo enkawl
taa, na anti taluo suknepna dingin damdawi a ṭangkai nawh” a tih. Lallukhum
ei chang theina dingin hling lukhum a khum a nih.
A kut changtieng
luong (reed) an inchawitir-a, mipui hmuhawia lal tehlem (saphai in ‘lampoon’ an
tih), lal hrâtlo, ieng ni lo, thilthawtheina neilo in entirna in, nuizat siemna
ding le hmusitna in an inchawitir a nih. Kaisar in ‘lal hmawl (sceptre)’ lung
mantam-a siem ngat hunpui (festival) a hai a chawi hlak. Lal Ahasuer in lal
rangkachak (golden sceptre) a chawi (Esther 5:2) kha lungrila ân’lang nghâl. A
hmaah an dingṭhaṭhuon a, “Chibai, Judahai lal” tiin nuiza
siemnain an hmanga, chil an sâk khum a, luong chu an lâkpêk a, a lua chun an
vuok a (Mt.27:29-30). Johan zieka chun, ‘an ben a’ (Jn.19:3) ti a ni
leiin, luonga lal tehlem inentirnaa an inchawitir hmanga vuok chau ni lovin
kutin an ben bawk a nih. An sawisak dan
hrim hi a va na tlawk tlawk de! An sawisakpa, an deusâwpa hi ‘Lalhai Lal,
Hotuhai Hotu’ a ni ti hrim an hriet naw a nih. A tak ngeiin David lalṭhungphaa thungin khawvêl hi ro a la rêl ding a nih, a
kutah luong amanih lal hmawl amanih ni lovin ‘thir hmawlin ro a la rêl ding
a nih’ (Thup.19:15; Ps.2:9). Iengtik’am
a ni chu a chungah an thaw angin ama in thawlêt veng a tih:
Vâna ṭhungpa chun a lunginsenin an kuomah thu
hril a ta,
Lunginsen
takin anni chu suklungzîng tâng a tih.
Keima
ngeiin ka tlâng inthieng Ziona chun, Ka Lal siem chu kân thungtir tah a nih” a
ti a. Ps.2:6
Isu Krista ruok chu
nêksawr le sukrinumin a um lai khawm, in ngaitlâwm in a bau khawm a ka nawh;
berâmte that dinga an ṭhuoi ang le berâm a
hmul vawtu hmaa to zinga a um ang elin, a bau a ka nawh (Is.53:7). Mi hala a um
laiin a hal ve thung naw a, a tuor laiin a vau naw a, feltaka ngaituo hlaktu
kuoma chun ân pêk lem a nih (1Pet. 2:23).
2.3.
Inzakum takin (muolpho takin) Kalvar tlâng tieng an ṭhuoi
Nuiza siemnaa an
hmang zoin, puon chu an hlîppêk a, ama puonhai chu an insiltir nâwk a; kraws a
hemde dingin an ṭhuoi ta a (Mt.27:31).
Ama (Isu) chun a hmaa hlimna um lei chun muolphona chu ngainêpin, kraws chu a
tuor a (Heb.12:2). Kawtthlêra fepuiin mipuiin anzui sup sup a, thlîrtu mipui
hmaa muolphona nasatak a tuokna dingin, kawtthler an fangpui a nih. Ama an
hemdena thing ngei chu put in, puilting lientâwk hemdena thing kraws chu rik
ngawt a tih (mithiemhai chun 200 pounds = 90.7 kg vêl ni dingin an hril).
Praetorium a inthawk kalvari tlâng chen put ding chun a va rik deh!!! Isu’n ‘tukhawm
mi zui a nuom chun mani inhnawlin, kraws putin mi zui raw se’ a ti kha
Krista hnungzuituhai chun Kraws putin zui a ngai a nih. Thinga siem kraws ni ta
lo, lunginsietna manto (Costly Grace) dâm, inpêkna pumhlûmna dâm, tuorna dâm,
chânna dâm, inngaitlâwmna dâm, tamtak el put puma zui ding ei nih.
A chau ta hle leiin
Kurini mi Simon (Marka chun ‘Alexander le Rufa pa’ a ti kher) chu Isu
kraws puttu dingin an man a. Zânah a thlan thisen anga far hiel in, lungngai
takin a ṭawngṭaia, imu hmu der lovin man in a um a, hekna leiin hmun dang danga ṭhuoi kawlângin a um a, an vuok a, an ben a, an sawisak
a, deusâwna chi tinrêngin an
diriem a, Romhai savun hruihruola vuok hrepin thisen tamtak suok hnung, Kalvari
tlâng tieng Kraws rik tak put chu a namên naw hlê ding a nih. Golgotha (Luru
Hmun) a chun hemde dingin an ṭhuoi
ta a nih.
2.4.
Ṭawngsie/Ansie
an inphur
Juda
lungrila chun thinga hemde chu ânsie/vânnisal a ni ti chiengtakin an
hrietchieng. Mosie dân Deut.21:22-23 an hriet êm êm, ‘chun, miin thina khawp
suol a thaw a, sukhlum a ni a, thing lêra in khai chun, a ruong chu thinga chun
zân khawvârin a um ding a ni naw a, chu ni le le chun in phum ding a nih; thinga
khai taphawt chu Pathien ṭawngsiephur an ni sih a…” Num.15:35a
chun ‘ṭawngsiephur
sukhlum dinghai chu kul kawtkhar/riebûk puotieng an ṭhuoi ngei ding a nih’ ti a ni bawk. Hi tak hi Heb.13:12a, “Chuongchun,
Isu khawmin ama thisen ngeia mihai a sukthieng theina dingin, kul kawtkhâr
puotieng chun a lo tuor ta a” ti a nih.
Romhai
ruok chun misuol/thiemnaw chang chu muolpho taka, na taka hrema, mipui
enkhi/inchuktirna dingin vântlang hmuhawia thaw an nuom hlak. Jerusalem kul
kawtkhar hmartienga um Kalvari (Calvaria-Latin ṭawnga lâksuok) amanih Golgotha (Aramic ṭawng Luru hmun) a chun an hemde ta a nih.
2.5.
A Silfên An Insem
Kraws
a hemdea umhai hi a muolpho thei dân taka hemde an ni hlak leiin an silfên
khawm hlîp in saruokin an hemde hlak. Lunginsietna ṭhang der lova hmusit tak le deusâw taka
sukmuolpho an ni hlak. Hebrai ziektu in Krista chu, ‘muolphona chu
ngainêpin, kraws chu a tuor a’ (Heb.12:2b) ti khan a sukchieng hlê. Matthai
chun, ‘ṭhum vâwrin a
silfênhai chu an insem a’ a
tih (Mt.27:35). Ps.22:18 a, ‘ka silfênhai an insem a, ka zakuo dingin ṭhum an vâwr a’ ti kha a tlung indik ta a nih. Isu kha
Kalvari tlâng chena khan Rom sipai pali (a quaternion) in anzui pei ni
ding a nih. Isu hun lai khan pasal thuomhnaw kha a tlângpuiin panga (5) a ni
hlak-keikhir (sandal), inkhumna ṭhuilo
zakuo (robe like garment), lukâwmna (headpiece), kâwnghren (belt), le zakuo kawrfuol
(tunic) an nih. Pakhat seng an insem hnungin pakhat a la chuong leia ṭhum an vawr ni takin anlang. Jn.19:23a hin a
chieng thawkhat hlê, ‘a silfênhai an lâk a, phêk liin an siem a, sipaihaiin
pakhat an chang seng a; a zakuo an lâk bawk a. Zakuo chu ṭhuilo zakuo a na, a rînga inthawka a puma
khâwng vawng a nih’. Kawrfuol
(tunic) tak hi khâwng (woven) a ni hlak leiin a hlu tak a nih, hi tak hi ṭhum an vâwr niin ân’lang. Ei Lalpa Isu Krista
kha a silfên chen insemsawm in a um a nih.
2.6.
Na Tuor le Rinum takin ei Lalpa an Hemde
Kalvari
tlânga chun an hemde ta a (Mt.27:35). Kraws-a in hemdena chu Romhai nunrâwng
zie, ṭium tak a ni zie leh an thupêk zâwmnawtu,
buoina siemtu le hel hmanghai (rioters and insurrectionists) hai hremna nat zie
suklangna a nih. An hemdena ‘thir’ hi ‘inzui sei deu rung (tapered iron spikes)’,
rail lampuia a kilna dinga an hmang hlak (railroad spikes) ang deua um, hi nêka
inzum lem ni ngei dinga ring a nih. Kutah thir hmanga kilna hin a taksa riktak
a khai ding a ni leiin, na takin a tur vut vut ding a nih. A ke tieng kil
bawkin, kraws chu a ngirna khurah an hei inngir bur el ta a, a taksa rikna chu
a kut pahniin a khaia, a ke tieng mawr thlain, a rikna in a pawtthla ṭuk ding a nih. Chuleiin, ru inchuktuonahai an
inpelsawl nasa hlê hlak. Ps.22:14a, ‘tui anga bunthlâkin ka um a, ka ru po
po khawm inpelsawlin a um a’ ti kha ei Lalpa chungah a tlung indik a nih.
Kraws a in hemdena nat dân chu Romhai hin an hrietchieng hlê. Hemdea umhai
nikhuo hre zinga, na tuor hi an ngirhmun a ni tak. Hemdea umhai chu luoksuok
dâm, khawsik dâm, dangchar hum hum dâm, tha intawmna le ngawina, taksa pumpui
na tuor leia inrûmna, imu hmu lo, phîngṭam
le tui tlâksam in an um a, ei Lalpa ngeiin ‘ka dang a char ie’ a
ti rawng rawng el a ni kha. Thi el lova Kraws-a khaikânga umhai an nâ tuorna
tak el hi a nih ‘inhremna na tak’ ti a nina chuh. Hun a hung sâwt met a,
inthuokna hamdâ (Diaphragmatic breathing) a sukharsa ṭan a, inthuok harsatna (suffocation) an nei
a, abîkin thuok kîr (exhale) dingin an ke tieng anthawk tha pein, a hamdâ-in
boruok inthla suok theina ding an zawng ta hlak a nih. Sienkhawm, taksa in a
tuor nasa ta leiin thaw thei dingin hrâtna an nei ta ngai nawh. A tâwpa, boruok
ṭha taksa in a mamaw tâwk hmu lo le inthuok
dawk zo ta lovin rinum tak leh harsa takin an thipui ta hlak a nih. (Dr. Truman
Davis, The Cricifixion of Jesus: The Passion of Christ from a Medical Point
of View). Hemdea um ṭhenkhat
an thi el naw leiin Rom sipaihai hin ‘crucifracture’ khup hnuoi tieng an
suktliek hlaka, taksa dawmkang thei ta lovin thuok insamin an thi deu nghâl
hlak. Hi tak hi Judahaiin Pilat kuomah an ngên a ni (Jn.19:31). Mi dang kehai
an suktlieka, Isu kuomah an hung a, a thi ta zing ti an hriet leiin a kehai an
suktliek ve ta naw a nih (Jn.19:33). Ps.34:20a, ‘a ru po po a vawng ṭha a, pakhat khawm suktliek a ni nawh’ ti a hung indik a, ‘Inthawina beram ru chu
an suktliek ding a ni naw’ ti a Ex.12:46; Num. 9:12 hrila um angin Pathien
berâmte khawvêl suol fepuitu Isu ru chu suktliek a ni ve naw a nih.
Tlipna
Tuolthatna
lai po poa ‘Golgotha hmunah Tuolthatna râpthlak’ ang a la um ngai naw a,
um ta ngai bawk naw nih. Eden natna leia mi po po mi fangsuokna hi an thûk em
leiin Kalvari damdawiin (Kalvari Hospital) hi a lo turu/ropui/anril hlê a nih.
Kalvari dawmdawi inah damna (chatuon hringna) ei changna hi a nêp naw hlê ti ei
hriet zing nuom a um. Golgotha-a Isu tuorna po po-an deusâwna, an sawisakna, a
muolphona, a tuorna râpthlak tak hi ei a hmufie ngai naw leiin, a hnungzuina
kawnga hin ei buoi rawp hlak a nih.
Jürgen
Moltmann chun, ‘Kristienna hi Krista hemdenaa innghat a ni, Kraws chu
iengkim infiena (test) a nih…Krista hemdea um ngei hin zalênna an tluna, thina
hrim ṭi lovin
khawvêl a thlâkdanglam. Kohran le Pathien Thu suina kawnga hin Krista Hemdea um
ngei hi ei tinzawn ding a ni, hi Kraws hin khawvêl mihriemhai ta dingin ‘iem
antluna’ ti hi hre zingin ei suklang pei ding a nih’ a
tih. Dietrict Bonhoeffer chun, ‘Kristain
mi a kohai chu hung la thi chenin mi zui rawh a ti hlak’ a tih.
Tukhâwmin mi zui a nuom chun, mani
inhnâwlin, a kraws putin (‘ni tin’
ref. Lk.9:23), mi zui raw se.
Davis, Dr. Truman Davis., The Cricifixion
of Jesus: The Passion of Christ from a Medical Point of View. Arizona
Medicien, Vol. 22 No.3 (March 1965), 183-87.
MacArthur, John.The Murder of Jesus: A
Study of how Jesus Died. Nashville: Thomas Nelson Publishers, 2004.
Moltmann, JürgenJurgen Moltmann. The
Crucified God, 40th Edition. Minneapolis: Fortress Press, 2015.
Rutledge,
Fleming Rutledge., The Crucifixion: Understanding the Death of Jesus Christ.
Grand Rapids: William B. Eermans, 2015.
Smith,
Mark D Smith., The Final Days of Jesus: The Thrill of Defeat, The Agony of
Victory. Cambridge: The Lutterworth Press, 2018.
Zugibe,
Frederick T. Zugibe, The Crucifixion of Jesus: A Forensic Inquiry. New
York: M. Evans and Comanpany Inc, 2005.

0 comments:
“Thanks for your feedback! I’m glad you found the post helpful.”