Bible-a Israel Hrillรขwkna
Isu Krista a hung hmasa khan mi po po intlan an ni theina
dingin a hung a, a phutin Juda mi ta dingin, chun, Grik (Jentail) mihai ta
dingin ti ei hmu. Hi taka Grik ti hi ‘Hellฤni’ ti a ni a, KJV, NIV le NLT a hai
chun Jentail tiin an sie. Vรขngduoi thlรขk takin Israelhai in an Messie dingin an
lo hnรขwl a (Is.53), an tlรปkna chu Jentailhai kuoma chun sandamna a hung tlung
ta lem a nih.
Amiruokchu, Israelhai
vรขngneina chu Pathien hnam thlang an ni tlat el hi a nih. LALPA in Pathien ta
dingin hnam inthieng in ni sih a, leilunga hnam po poa inthawk ama chanpuol bรฎk
ni dinga LALPA in Pathienin a thlang cheu a nih (Deu.7:6-7). Pathienin hnam po
poa inthawk ama chanpuol bรฎk ni dingin a thlang bรฎk thu ei hmu. Chun, Abraham,
David Thuthlung a hai khawm chieng takin ei hmu bawk.
(1) Israel indara umhai แนญhuoikhรขwm nรขwkna
Deu. 30:1-5 a chun Israel indara umhai แนญhuoikhรขwm
an ni ding thu ei hmu. ‘LALPA in Pathienin hnam tin laia a sukdarna cheua
inthawk chun แนญhuoi khรขwm nรขwk a ti cheu’
tiin chรขng 3naa chieng takin ei hmu. Hebrai แนญawng chun Kibbutz Galuyot (ืงִืּืּืฅ
ืָּืֻืּืֹืช,) ti a nih. 'Ingathering
of the Exiles' amanih ‘the Ingathering of the Jewish diaspora’ tina a ni
tak. Pathienin Mosie kuomah Israel ram an lรปt hma daia a lo tiem ta kha damte
te in a hung indik pei a nih. Israel pieng hma dai 1948 hma khan inแนญan ta
sienkhawm Israel ram a hung ngir แนญan a inthawk hin nasatakin Israel mi sukdara umhai, an ram
tieng an kรฎr huou huou แนญan chau a nih. Israel mi Israel ramah an kรฎr theina dingin
dรขn pawimawtak el Israel in July 5, 1950 khan a passed a, chu chu ‘The Law
of Return’, แธฅok ha-shvลซt (Hebrai
in ืืืง ืืฉืืืช, )
ti a nih. Hi dรขn hi Israel rorรชlna insรขngtak Knesset in a pawmpui le a passed a
nih. Hi dรขn hin Juda mi Israel ah hung kรฎr a, um theina dรขn le Israel khuo le
tui nina (Israeli Citizenship) pรชk theina a nih. Hi dรขn hi Israel hmathlรฎrtu
ropui (visionary) Theodor Herzl, Father of Modern Political Zionism ti a
anko hiel, Israel sawrkรขr khawm in ‘Chozeh HaMedinah’ (ืืֹืֵื
ืַืְืִืื ָื), 'Visionary
of the State' ti nina insรขngtak an pรชk hrietzingna dinga, a thi champha ni tak
hi ‘The Law of Return’ an siem naa an hmang a nih. Theodor Herzl khan ‘Juda
mi taphรขwt in a rama hung kรฎr theina “oleh” (pรชm) chanvo a nei’ a lo tih.
Israeli Prime Minister hmasatak David Ben-Gurion khawm khan hieng hin a
tih, ‘Ram danga Juda umhai khuo le tui nina pรชk dรขn a ni naw, hmun dang
danga Israel sukdara umhai an ram (homeland) le inkungkaina nghettak a siem
theina dinga hung kรฎrhai chanvo pawimawtak a nih.’ Hi enkawltu le mawphurtu dingin ‘Ministry of
Aliyah and Integration’ ti Israeli Ministry hnuoia a hran tawpa siem hrim a
nih.
Kum 1948 hnunga Israel mi, Israel ramah kรฎr hi mi maktaduoi 3.3 an chuong tah.[1] Worldometer in a tarlang dรขn in Israel mihriem tam dรขn (population) hi June 2025 a chun mi 9, 513, 810 niin a ziek lang. 1955 khan mi 1, 599, 497 chau an ni a, khawvรชl a population tam dรขn dungzuiin 120na an hluo phรขk chau, 2025 hin mihriem tamna tak 98na an hau tah. Israel rambung a ngir แนญan 1948 khan mi 806,000 chau in a bul an แนญan kha tuhin chu tamtak in an pung tah. [2] 'Ngai ta u, ka lunginsenna le ka แนญiumna le, ka lunginthaka anni ka hnawt hmangna ram po poa inthawk chun anni chu kei khรขwm ka ta; hi hmuna hin hung แนญhuoi nรขwk ka ta, himtakin inchรชngtir ka tih; (Jer 32:37) hi hung indik ngei bawk a tih. Kumsรขng lalram hun pha leh himtakin Lalpa Pathienin inchรชngtir tรขng a tih. Zohnathlรขk tamtak hai laia Israel Diaspora (Israel mi) anga lo insรขl ve hai hi a แนญulna a um nawh. Hamแนญhatna beiseina lei a ni deu tak el รขwm. Krista zรขrah ei hamแนญhatna le malsawmna ei dawnghai po po hai le Krista Mo ngei ei nina dinghai hi ei hriet zing nuom a um.
(2) Israel Siemแนญhat/Indinthar nรขwkna
Israel siemแนญhatna le indinthar nรขwkna thu hi Bible a tamtak zieklang in
a um. Isai 32 chรขng 1na chun ‘lal pakhat chu feltakin lalah แนญhung
a ta, mi lienhai chun rorรชlna felin ro rรชl an tih’ ti ei hmu a, a sunzawmna chรขng 2-8 inkรขra Israel in Pathien
thuhrilhai chu an ngaisak ta ding thu hrilin, hieng hin a tih: ‘hmutuhai mit
chu fie naw naw nih a, hretuhai na chun ngai a tih.’ Isai 43:3-4 a, “Kei
hi LALPA in Pathien Israelhai Mi Inthieng, nangni sandamtu ka ni sih a; nangni
intlanna dingin Aigupta ram ka pรชk a, Ethiopia le Seba ramhai chu nangni aiah
ka pรชk a. Ka ngaia hlutak in na, mi inzaumtak in na, ka hmangai bawk cheu
leiin, nangni aiah mihai pรชng ka ta, in hringna aiah mi tin pรชng ka tih.”
tiin. Chรขng 7na chen ei tiem lem chun Israel a la’n indinthar ding le siemthar
an ni ding thu a hril.
Ezekiel 37 a Ru แนญรขwl phairuom ei hmua, chรขng 5-6a ‘Hieng ruhai kuoma hin
Lalpa PATHIEN chun hieng hin a tih: Ngai ta u, nangniah thuok inlรปttir ka ta,
hung hring in tih. Nangnia chun thahai sieng ka ta, taksain in chungah hung
sukbit ka tih, chun, vunin inkhum ka ti cheu, nangnia chun thuok sieng ka
ta hung hring in tih; chun, LALPA chu ka nih ti mi hre tรขng in tih,’ a ta.
Hi thupรชk ang hin simkhawlei a hung inhnรฎng a, ruhai chu mรขni zawmpui sengah an
hung fe khรขwm tah a, thahruihai chu a um a, taksa chu a hung insukbit a, an
chunga chun vun chun รขn khum tah a.., chun, thli chu annia chun a hung lรปt a,
an hring tah a, an kein, sipai pรขwl nasa รชm รชm el angin an hung ngรฎr suok tah
a’ ti ei hmu. Hrillรขwkna tienga mi thiem (Prophectic Scholars) hai le Thuthlung
Hlui hrilfietu hieng Iain M. Duguid, Daniel I Block, Leslie C. Allen hai chun
Thlarau le taksaa Israel tungding nรขwkna le inthuomthara an um ding thu,
Pathienin zรขwlnei Ezekiel a lo inhmutirna ni takin an hril.[3]
A famkima a tlung indikna chu kumsรขng huna nรฎng a ti tiin John Walvoord chun a
hril.[4]
(3) Israel mi po po sandamin um an tih
Unauhai, hi thurรปk hi in hriet naw ka nuom
nghรขl si naw a, chuong naw chun intivar in tih; Jentail famkimna a hung tlung
hma chun Israel mi แนญhenkhat chungah ngawngna a hung tlung hri phawt a nih, ti
hi. Chuongchun, Israel mi po po sandamin um an tih; “Ziona inthawkin
Sandamtu chu hung suok a ta, Jakob kuoma Pathien ngaisak nawna sukbo a tih.
(Rom 11:25-26)
Martyn Lloyd chun, ‘Tirko Paula hrillรขwkna ropuitak laia
mi a ni a, Bible hrillรขwkna inchiktlak a nih. Thuthlung Thar a “thurรปk” ti hi
mihriem varna ringawta hriet theilo amiruokchu Pathienin a suklang le hrillang
a ni rawp hlak’ a tih.[5]
A hrilpeina a chun, Paula hin Israel a mal mala a hrilna ni lovin hnam an nina
anga (Jewish nation) a tinzรขwn a nih. ‘Ngawngna’ ti hi KJV le NKJV chun
‘mitdel (blindness) in a hmang. Tuhin Israel hin ngawngna a nei leiin Isu
Krista Messie a nina, Sandamtu a nina hi an hnรขwl a, an pawm nuom nawh. Hitaka
sandamna hi Llyod chun, ‘Israel ta dingin Sandamna dang a um chuong naw, mi dang
sandamna le anni sandamna hi angkhat a ni ve ding a nih. Sandamna lampui Bible
a pakhat char a hril; chu chu ringna a nih, Isu Krista ringna naw chun sandamna
Bible a ei hmu naw hrim hrim leiin sandamna dang um ei hriet naw a, um bawk naw
ni a, um thei ngai bawk naw nih. Juda ringtuhai le Jentail ringtuhai sandamna
ang chie hi an ta dinga sandamna chu ni veng a ti,’ a tih[6]
James Montgomery chun, ‘Rom 11:26 hi hun tรขwpa Pathienin
a thutiem a sukpuiltingna dinga Juda hnam po po
Israelhai hi Krista an Messie-a an ring theina ding hun a la siem pรชk
ngei ding a ni leiin “Israel mi popo sandamin um an tih” a ti a nih’ a tih.[7]
Montgomery hin Juda mi lekhaziektu le theologian, an sakhuo แนญhuoitu
tamtak haiin Isu an ngaidรขn hai a lรขkkhawm a, Isu an Lal le Sandamtu-a pawm le
ringtu le Messie-a pawmtu chu tuhrie hin chu la um naw hai sienkhawm, Isu an
ngaidรขn hi suon (generation) a dang pei ang hin, a hung dang pei ta leiin
inhawngna tak hi an hung nei pei niin a research na chun a hmu. Tirko Paula in
hmatienga hnam pumpui inlamlรชtna huna an ngirhmun ding a hrilna a hin chu
Krista hi an la pawm ngei ding a ni ti hi ei khawvรชl inher dรขn khawm hin hriet
thei a ni a tih. [8]
Covenant Theologian (Thutlung tukver a inthawk) แนญhenkhat le Liberal Theologian (pawmzamtu hai) chun Isu an
ring le ringnaw thua ni lovin Pathien Thuthlung a ni leiin ‘Israel mi popo
sandamin um an tih’ a ti chun sandam an ni el ding a ni tia pawmtu an um bawk.
Michael F Bird chun, ‘Israel sandam an ni thei dรขn ding
pathum a hrila- (1) Isu Ringna leiin (2) Isu Hung Nรขwk huna thilmak tak tlung
leiin (miraculous act) (3) Thuthlung nau an ni leiin Thuthlung sukdikna dingin.
Hi taka ‘sandamin um an tih’ ti hi andawt dรขn hriet a แนญul. Pakhatna,
Paula in indawt neiin a ziek, Jentail famkimna a hung tlung hma chun Israel (mi
แนญhenkhat)
chungah ngawngna a hung tlung hri phawt a nih, a tia, Israel sandamna hi
Jentail tamtak sandamna an chang hnung famkimna a tlung zoa, ngawngna a tlung
hri phawt ding a tih. Pahnina, a hma chara tlung zo hin a hril zawmna
dingin ‘chuongchun’ a hung hmang a, Israel mi po po sandamin um an tih a
ti a nih. Hi taka ‘sandamin um an tih’ ti hi ฯฯฮธฮฎฯฮตฯฮฑฮน (sลthฤsetai) a ni
a, hmatieng hrilna (future tense- Future Indicative Passive a nih). Pathumna,
chรขng 26-27 hi Thuthlung Hlui Is.27:9; 59:20 le Jer.31:33 hai a inthawk lรขksuok
a ni a; Isu Hung Nรขwk huna Simna neia Krista tieng an kรฎrna hrilna tieng khawm
ni thei anga Covenant Theologian hai in anhril hi รขwm tak khawm a nih. Michael
Bird chun, Paula lekhathawn hi 1:16-17 a ‘tรปkhawm a awihai po ta dinga SANDAMNA
chu Juda mi, Grik mi ta ding khawm a ni thu a hril. Hab.2:4na ‘Mi fel ruok chu
a RINGNA lei chun hring a tih’ a ti bawk. Rom 4:1-25 a chun, Juda le Jentail hai ta
dingin RINGNA pawimaw zie hrilin thutiem lei ni lovin ringnaa felna lei a ni
lem ti ei hmu. Rom 9-11 a Israelhai a thlangna hrilin a thuhril tak chu
sandamna chu ringna lei a nih – 9:30,33 a ‘ringna leia felna, ringna leia
muolpho nawna; 1:4 a Krista ringtuhai chu felna an hmu, 5-8 a ‘ringna thu’
chang 9na a ‘i bauin “Isu chu Lalpa a nih” tia i แนญan a, mithi laia inthawkin Pathienin a keitho ti i lungrila
i ring phawt chun sandamin um i tih’ chรขng 14-17na hin ‘Isu
Krista chanchin hril le awi a ni theina ding, ring a inthawk hrietna, hrietna
chu Isu Krista leiin a hung um’ ti ei hmu. Israelhai buoina tak chu an
ringnawna (unbelief) tak hi a nih (Rom 9:32; 11:20, 23). Chuleiin, Sandamna
dinga lampui umsun chu Isu Krista Ring hi a nih. Hi ringna hin Pathien le
inzawm nรขwkna a um thei chau, chuleiin, Israel sandam thei dรขn pathum a chungah
hrila umhai laia a pakhatna char hi a nih.[9]
Isarel hnam pumpui inlamlรชtna a la tlung ding a ni leiin hi taka ngawngna hi um
ta nรขwng a ta, Isu an hung ring thei ve ta ding a ni ti hi ring a um.
BECNT (Baker Exegetical Commentary on New Testament) ziektu
Thomas R. Schreiner, NICNT (New International Commentary on New Testament
ziektu Douglas J Moo, ZECNT (Zondervan Exegetical Commentary on the New
Testament) ziektu Frank Thielman, NIGTC (The New International Greek Testament Commentary) ziektu Richard N.
Longenecker hai hrilfiena (Commentary) ei tiem chun ngaidรขn dรขng dรขng an hung
phawrsuok deu vawnga, hi chungchรขng hin Paula in ‘thurรปk’ a hung hril kher hin
umzie a um hlรช niin an hrila, Krista intlanna sandamna (Saving acts of Christ)
hrilhnuol si lova sandamna an changna ni tak dingin an ring.
Israel Sandamna hi แนญhenkhat chun ‘Israel Sonderweg’ (Special
Way-Lampui dang bรฎk) tiin an hril hlak. Sonderweg hi German แนญawnga
‘lampui dang bรฎk’ tina nih.[10]
Hi ‘Sonderweg’ hi Thuthlung nau an nina leia Sandamna lampui dang bรฎk nei
dingin an ngai hlak. Scholar thenkhat chun Tirko Paula hin ‘Israel sandamna hi
Thuthlung a kawpde sa angin an hril a, Jentail Sandamna ruok chu Krista Ringna
hi Thuthlung thar (new covenant) angin an hril. Amiruokchu, Bible a hieng anga แนญhe แนญhawpna
hi an ziek ei hmu nawh. Missionary tamtak chun Juda mihai kuomah chanchinแนญha hril
hi thaw mรขkmawa an ngai a nih. Catholic Theologian pakhat chun, ‘Judahai
kuomah Isu Krista Chanchinแนญha hril hi an indikna chanvo bawsietna a nih’ a lo tih. Amiruokchu, an indikna chanvo bawsie a, chanchinแนญha
ropuitak an dawng leia chatuon hringna an nei hi a ropui lem a nih. Tirko Paula
hin mi po po Juda le Grik (Jentail)
mihai ta dinga sandamna Rom 10a a hrila, ‘Lalpa pakhat an rรชnga chunga Lalpa a
nih; ama lamtuhai po chungah chun แนญhatna a hau si a, “Tรปkhawm Lalpa hming lam taphawt chu
sandamin um an tih,” a ti a nih. Chuleiin, Juda mihai kuomah khawm chanchinแนญha hril
hi a pawimaw hlรช. ‘Anleh an awi naw chu iengtin am lam an ta? A thu an hriet
naw chu iengtin am awi an ta? Thuhriltu um lovin iengtin am hireng an ta? Tir
an ni naw chun iengtin am thu hril an ta? “Thil แนญha chanchin lรขwmum intluntuhai ke chu a va mawi de!” tia
ziek ang khan’ tiin Tirko Paula in chanchinแนญha hrildar a pawimaw zie a hril a nih.
“Israel mi po po sandamin um an tih” ti chungchรขng hi John F.Walvoord chun, ‘Pathien thiltum
Jentail chungah a thaw ding thaw zo phawt a ta, chu zo a Israel chungah a tlung
ding’ niin a hril. Israel hnam pumpui inlamlรชtna (Israel Conversion) a
tlung pha chun Israelhai lungril ngarna an neina dรขm, ngawngna le an mit
indelna hai lรขkhmangin a um ding a na, chanchinแนญha hrildarna nasatak tlung bawk ding a ni leiin, an hung har
suok ta ding a nih. Lungril ngarna le ngawngna hi Krista chanchinแนญha a
inthawka pรชthmangna a nih. Hi ngawngna tak hi Pathienin Kohran chungah a
thiltum a sukpuitling zo phรขt hartharna tlung a ta, Pathien kuom tieng an ngha
ta ding a nih. Hi lei tak hin a ni ‘Ziona inthawkin Sandamtu chu hung suok a
ta, Jakob kuoma Pathien ngaisak nawna sukbo a tih’ a tina san chu. John F.
Walvoord chun, ‘hi taka Israel sandamna hi mimal sandamna hrilna ni lovin
Israel hnam pumpui sansuokna (national deliverance) nรฎng a ta, Jentail hnamhai
hnawchepna, hnengdena a tรขwp ta ding thu a hrilna a nih. Chuleiin,
suolna thilthawtheina a inthawka sandamna amanih thiemnawchangna a inthawk
thiemchangna sandamna niin a’nlang nawh’ a ti bawk. A hril peina chun
Thuthlung Hluia Ziona Krista hung ding hi a lo hril rawp ta hlak.[11]
A hriltak chu Isu Hung Nรขwk na hrilin Ziona inthawk Israel chungah le khawvรชl
pumpuia ro a rรชl ding thu a nih. Hi taka Zion hi Jerusalem le thuhmun Bible a
hmun tamtaka a hril ang kha a nih. Krista rawia rorรชl chu danglam ta hlรชng a
ta, Israel kuomah Pathien thutiem sukpuitlingin chatuona an ram ni tรขng a ta,
hi huna hin Israel hnam pumpui chu thlaraua hartharna ropuitak tlung tรขng a
tih. Mi แนญhenkhat
Kumsรขng rorรชl pawm nawtuhai chun, hi tak hi an hnรขwla, an pawm nuom ngai nawh,
amiruokchu Rom 11:25-27 hi Isu Krista Hung Nรขwkna le Kumsรขng lalram le inzawm
naw chun a hrilfie dรขn dang a um nawh’ tiin John F. Walvoord chun a hril.
Thukhรขrna
Israel chanchin hi ngai nuom um tak a nih. Chanchin sei tak le mak tak tak nei an ni bawk leiin hnam danglam Pathien hnam thlang an ni hrim a nih. Israel ram a hung pieng dรขn dรขm, hmรชlma ihuolkhum a um an ni zie dรขm, ram chite nisi ram ropui deu an ni dรขn hi mak ti naw ruol a ni nawh. Thuthlung nau an ni angin an chungah thuthlung tam tak Pathienin a siempui leiin, Bible hril ang takin a la hung tlung indik vawng ding a nih. Israelhai hun a la tlung ding a na, chu huna chun an lungril ngawngna po po sukbo a ni ta ding a ni leiin Krista an Messie a pawmin ‘Isu Krista chu Lal a nih’ tiin an pawm ve ta ding a nih. Chu huna chun Sandamna hi an la chang ve ngei ding a nih ti hi ring a um. John Piper a thuhril hin khรขr ei tih, “Israel hnam pumpuiin Krista hi ringa sandama an um hun ding hi a la hung tlung ngei ka ring.”
[1] David Israel, “Statistics
Bureau: 3.3 million Jews Made Aliyah Since 1948”
https://www.jewishpress.com/news/israel/aliyah-israel/statistics-bureau-3-3-million-jews-made-aliyah-since-1948/2019/12/16/,
accessed on 25 June, 2025 at 11:30 AM.
[2] “Israel
Population” https://www.worldometers.info/world-population/israel-population/,
accessed on 25 June, 2025 at 11:50 AM.
[3] ref. Daniel I.
Block, The Book of Ezekiel Chapters 25-48 in NICOT; Iain M. Duguid, Ezekiel
in NIV Application Commentary; Leslie C. Allen, Ezekiel 20-48 in WBC.
[4] John F. Walvoord,
End Times Prophecy: Ancient Wisdom for Uncertain Times (Colorado
Springs: Davic C Cook, 2011), kindle location 1370 of 2687.
[5] D. Martin Lloyd
Jones, Roman: Exposition of Charpter 11 to God’s Glory (London: Banner
of Truth Trust, 1998), kindle location 3403 of 5867.
[6] Lloyd Jones, Roman…,
kindle location 3763.
[7] James Montgomery
Boice, Romans Volume 4: An Exposition Commentary- The New Humanity Romans
12-16 (Grand Rapids: Baker Publishing House, 2005), kindle location 32414
of 46312.
[8] Boice, Romans…,
kindle location 32557.
[9] Michael F Bird, Romans
in The Story of God Bible Commentary (Grand Rapids: Zondervan, 2016),
kindle location 9228-9303 of 19624.
[10] Reidar Hvalvik, “A
‘Sonderweg’ for Israel: A Critical Examination of a Current Interpretation of
Romans 11:25-27,” JSNT 38 (1990). 87-107.
[11] Ps.14:7; 20:2;
53:6; 110:2; 134:3; 135:21; Is. 2:3; Joel 3:16; Amos 1:2.







